CHƯƠNG 1: CON NGƯỜI ĐƯỢC HÌNH THÀNH NHƯ THẾ NÀO? (PHẦN 3)

PHẦN 3. MÔI TRƯỜNG TẠO RA NIỀM TIN, CẢM XÚC, GIÁ TRỊ VÀ HÀNH VI NHƯ THẾ NÀO?

 

3.1. Môi trường là “người lập trình” đầu tiên của tâm trí

Nếu gene tạo nên nền tảng sinh học, thì môi trường chính là hệ thống đầu tiên liên tục lập trình cách con người suy nghĩ, cảm nhận và hành động.

Ngay từ khi còn trong bụng mẹ cho đến suốt những năm đầu đời, bộ não không chỉ tiếp nhận thông tin. Nó còn âm thầm trả lời những câu hỏi nền tảng:

• Thế giới này có an toàn không?
• Mình có đáng được yêu thương không?
• Người khác có đáng tin không?
• Khi gặp khó khăn thì mình nên phản ứng như thế nào?

Điều đặc biệt là bộ não không trả lời những câu hỏi này bằng suy luận logic.

Nó trả lời bằng những trải nghiệm được lặp đi lặp lại.

Không phải một lần cha mẹ ôm con sẽ tạo nên cảm giác an toàn.

Không phải một lần bị mắng sẽ tạo nên tổn thương.

Nhưng hàng nghìn lần được yêu thương, hoặc hàng nghìn lần bị chỉ trích, sẽ dần trở thành cách mà bộ não định nghĩa thế giới.

3.2. Não bộ không lưu giữ sự kiện, mà lưu giữ ý nghĩa

Đây là điểm rất quan trọng.

Hai đứa trẻ có thể cùng sống trong một hoàn cảnh.

Nhưng hai người trưởng thành lại hoàn toàn khác nhau.

Không phải vì sự kiện khác nhau.

Mà vì ý nghĩa mà mỗi đứa trẻ gán cho sự kiện ấy khác nhau.

Một đứa trẻ bị cha mắng có thể nghĩ:

“Bố đang giận.”

Một đứa trẻ khác lại nghĩ:

“Mình không đáng được yêu.”

Sự kiện giống nhau.

Ý nghĩa khác nhau.

Và chính ý nghĩa đó trở thành dữ liệu được lưu giữ lâu dài trong tâm trí.

Theo thời gian, những ý nghĩa ấy dần kết tinh thành niềm tin.

3.3. Niềm tin không được sinh ra, mà được xây dựng

Trong hơn mười năm đào tạo và Coaching, Founder HAIOS đã trực tiếp làm việc với hàng nghìn học viên và khách hàng.

Một hiện tượng xuất hiện lặp đi lặp lại là:

Rất nhiều người trưởng thành mang theo những kết luận về bản thân mà họ tin là sự thật tuyệt đối.

Ví dụ:

“Tôi không thông minh.”

“Tôi rất ngốc.”

“Tôi học gì cũng chậm.”

Khi lần theo lịch sử hình thành niềm tin ấy, nhiều người nhớ lại rằng từ khi còn nhỏ, cha mẹ, ông bà hoặc người thân thường xuyên gọi họ bằng những từ như:

• Ngốc.
• Tồ.
• Đần.
• Đoảng.
• Chậm hiểu.

Đặc biệt, mỗi lần đứa trẻ mắc lỗi, những lời đánh giá ấy lại được lặp lại.

Ban đầu, đó chỉ là lời nhận xét về một hành động.

Nhưng theo thời gian, đứa trẻ bắt đầu chuyển thành kết luận về chính con người mình.

Không còn là:

“Mình làm sai.”

Mà trở thành:

“Mình là người ngu.”

Đó là khoảnh khắc một niềm tin giới hạn được hình thành.

3.4. Khi niềm tin bắt đầu tự nuôi sống chính nó

Sau khi niềm tin được hình thành, nó không nằm yên trong tâm trí.

Nó bắt đầu ảnh hưởng đến cách con người quan sát thế giới.

Một người tin rằng mình không thông minh sẽ:

• chú ý nhiều hơn đến những lần mình thất bại;
• nhớ rất lâu những lời chê bai;
• xem nhẹ những thành công của mình;
• ngại thử thách mới;
• bỏ cuộc sớm khi gặp khó khăn.

Theo thời gian, những thất bại nhỏ tiếp tục củng cố niềm tin ban đầu.

HAIOS gọi đây là:

Vòng lặp tự xác nhận niềm tin

Niềm tin

↓

Chú ý có chọn lọc

↓

Diễn giải có chọn lọc

↓

Hành vi

↓

Kết quả

↓

Niềm tin mạnh hơn

Đây không phải vì não bộ muốn làm hại con người.

Đó là cách não tiết kiệm năng lượng.

Khi đã tin một điều là đúng, não sẽ có xu hướng ưu tiên những thông tin phù hợp với điều mình đã tin.

3.5. Hệ giá trị cũng được môi trường lập trình

Không ai sinh ra đã biết điều gì quan trọng.

Hệ giá trị được hình thành từ những gì đứa trẻ nhìn thấy mỗi ngày.

Nếu cha mẹ:

• yêu thương nhau;
• giữ lời hứa;
• biết xin lỗi;
• biết tha thứ;
• biết giúp đỡ người khác;

đứa trẻ sẽ dần coi những điều ấy là giá trị sống.

Ngược lại, nếu trẻ lớn lên trong môi trường:

• chỉ trích;
• bạo lực;
• dối trá;
• hơn thua;
• coi tiền bạc là thước đo duy nhất;

não bộ cũng sẽ học rằng:

“Đó là cách cuộc sống vận hành.”

Điều đáng chú ý là cha mẹ thường dạy con bằng chính cuộc đời mình nhiều hơn bằng lời nói.

Trẻ không học chủ yếu bằng điều cha mẹ giảng.

Trẻ học bằng điều cha mẹ sống.

3.6. Cảm xúc cũng được học

Rất nhiều người nghĩ rằng cảm xúc chỉ là bẩm sinh.

Thực tế không hoàn toàn như vậy.

Một đứa trẻ sống trong gia đình thường xuyên bình tĩnh giải quyết mâu thuẫn sẽ học được rằng:

Cảm xúc có thể được lắng nghe.

Một đứa trẻ thường xuyên chứng kiến la mắng, bạo lực hoặc đe dọa sẽ học rằng:

Giận dữ là cách giải quyết vấn đề.

Hoặc ngược lại:

Im lặng mới là cách an toàn.

Qua nhiều năm, những phản ứng ấy trở thành tự động.

Người trưởng thành thường gọi đó là:

“Đó là tính tôi.”

Trong khi thực chất, rất nhiều phản ứng chỉ là những chiến lược sinh tồn đã từng giúp họ thích nghi với môi trường cũ.

3.7. Khi tài năng bị dập tắt từ những lời nói vô tình

Founder HAIOS từng Coaching cho một nam doanh nhân.

Điều đặc biệt là anh rất khó nói.

Giọng luôn nghẹn trong cổ.

Nói nhỏ.

Không dám phát biểu.

Khi truy nguyên quá trình hình thành, khách hàng nhớ lại thời điểm khoảng mười ba, mười bốn tuổi.

Đó là lúc giọng nói bắt đầu thay đổi.

Trong lớp học, giáo viên và bạn bè chế giễu:

“Giọng như bò.”

Kể từ hôm đó, anh bắt đầu ngại nói.

Sau nhiều năm, sự ngại ngùng trở thành phản xạ tự động.

Trong quá trình Coaching, khi niềm tin cũ được nhận diện, xem xét lại và thay thế bằng trải nghiệm mới, khả năng biểu đạt của anh cải thiện rõ rệt.

HAIOS không xem đây là bằng chứng rằng mọi rối loạn giọng nói đều do tâm lý.

Nhưng trường hợp này cho thấy một lời chế giễu đúng thời điểm nhạy cảm có thể để lại ảnh hưởng rất dài lâu.

3.8. Những nhu cầu cần được ươm mầm

Qua thực tiễn Coaching, HAIOS nhận thấy mọi đứa trẻ đều cần một môi trường giúp phát triển những nhu cầu tâm lý nền tảng.

Bao gồm:

• được yêu thương vô điều kiện;
• được cảm thấy mình có giá trị;
• được an toàn;
• được lắng nghe;
• được tôn trọng;
• được khích lệ học hỏi;
• được phép sai;
• được tha thứ;
• được công nhận nỗ lực;
• được biểu đạt cảm xúc;
• được phát triển năng lực riêng;
• được hướng dẫn thay vì hạ nhục;
• được lớn lên trong một môi trường có sự yêu thương và kết nối.

Khi những nhu cầu ấy được đáp ứng, đứa trẻ dễ hình thành các niềm tin tích cực về bản thân và thế giới.

Ngược lại, khi các nhu cầu ấy bị thiếu hụt kéo dài, trẻ có thể tạo ra nhiều chiến lược sinh tồn như giận dữ, thu mình, chiều lòng người khác, kiểm soát hoặc phủ nhận cảm xúc.

Những chiến lược ấy từng giúp đứa trẻ tồn tại.

Nhưng khi trưởng thành, chúng có thể trở thành rào cản cho hạnh phúc và sự phát triển.

3.9. Con người có thể viết lại chương trình của chính mình không?

Đây là câu hỏi quan trọng nhất của toàn bộ HAIOS Foundation.

Nếu môi trường có thể tạo nên niềm tin, cảm xúc và hành vi…

Liệu con người có thể thay đổi chúng?

Quan sát từ hàng nghìn trường hợp Coaching của Founder HAIOS cho thấy:

Rất nhiều khách hàng, sau khi nhận diện được niềm tin gốc rễ, xử lý cảm xúc còn tồn đọng và thực hành những cách nhìn nhận mới, đã báo cáo những thay đổi tích cực trong cuộc sống.

Một số người giảm đáng kể lo âu.

Một số cải thiện các mối quan hệ.

Một số vượt qua mặc cảm kéo dài nhiều năm.

Một số dám nói, dám đứng trước đám đông, dám bắt đầu sự nghiệp mới.

HAIOS xem đây là quan sát thực địa, đồng thời khuyến khích tiếp tục nghiên cứu, đo lường và kiểm chứng bằng các phương pháp khoa học để hiểu rõ hơn cơ chế của những thay đổi này.

Điều quan trọng không phải là phủ nhận quá khứ.

Điều quan trọng là nhận ra rằng:

Quá khứ có thể viết nên chương đầu tiên của cuộc đời, nhưng không bắt buộc phải viết nốt những chương còn lại