CƠ THỂ GHI NHỚ CẢM XÚC – BÀI 3

CƠ THỂ CÓ THỂ “GHI NHỚ” CẢM XÚC KHÔNG? – HIỂU ĐÚNG VỀ NHỮNG PHẢN ỨNG ĐÃ TRỞ THÀNH TỰ ĐỘNG

 

Có một hiện tượng tôi gặp khá nhiều trong coaching.

Một người phụ nữ đã ly hôn nhiều năm. Cuộc hôn nhân cũ đã kết thúc. Người chồng cũ không còn sống cùng cô. Cuộc sống hiện tại về cơ bản đã ổn định.

Nhưng chỉ cần nghe một người đàn ông nói bằng đúng giọng điệu mà chồng cũ từng sử dụng khi tức giận…

cơ thể cô lập tức thay đổi.

Tim đập nhanh.

Ngực căng.

Hai bàn tay lạnh.

Một cảm giác bất an xuất hiện.

Lý trí nói:

“Người trước mặt không phải chồng cũ của mình.”

Nhưng cơ thể dường như đang nói:

“Cẩn thận! Chuyện cũ sắp xảy ra.”

 

Một người khác từng bị sếp cũ thường xuyên chỉ trích.

Nhiều năm sau chuyển sang công ty mới, chỉ cần nhận tin nhắn:

“Chiều vào phòng anh trao đổi một chút.”

Ngay lập tức bụng thắt lại.

Trong đầu xuất hiện:

“Mình làm sai chuyện gì?”

Sự kiện cũ đã qua.

Hoàn cảnh đã khác.

Con người trước mặt cũng khác.

Nhưng phản ứng cũ vẫn quay trở lại.

Tại sao?

 

Đây chính là lúc chúng ta cần làm rõ một câu nói đang được sử dụng rất nhiều:

“CƠ THỂ GHI NHỚ CẢM XÚC.”

Câu này có phần rất đáng suy nghĩ, nhưng nếu hiểu theo nghĩa đen rằng từng tế bào đang lưu giữ nỗi buồn, cơn giận hay ký ức giống như bộ não lưu một câu chuyện, chúng ta có thể đi quá xa so với những gì khoa học hiện nay cho phép khẳng định.

Vậy thực chất điều gì đang xảy ra?

⸻

1. Cơ thể không “nhớ” một câu chuyện theo cách bộ não nhớ

Nếu tôi hỏi:

“Ngày đầu tiên anh đi học ở đâu?”

Bạn có thể tìm kiếm một ký ức.

Có thể xuất hiện hình ảnh trường học, khuôn mặt cô giáo, tiếng trống trường…

Đó là một dạng trí nhớ.

Nhưng khi nói “cơ thể ghi nhớ”, chúng ta đang sử dụng một cách diễn đạt rộng hơn.

Điều đáng quan tâm ở đây là khả năng học của toàn bộ hệ thống não – cơ thể.

Con người có thể học các liên kết giữa:

TÍN HIỆU → Ý NGHĨA → PHẢN ỨNG.

Và một khi liên kết ấy đủ mạnh, tín hiệu xuất hiện có thể kích hoạt phản ứng rất nhanh.

⸻

2. Pavlov đã cho chúng ta một ví dụ kinh điển về điều này

Trong các thí nghiệm conditioning nổi tiếng, Ivan Pavlov quan sát thấy chó tự nhiên tiết nước bọt khi thức ăn xuất hiện.

Sau khi một tín hiệu trung tính được lặp đi lặp lại cùng với thức ăn, cuối cùng chỉ riêng tín hiệu ấy cũng có thể kích hoạt phản ứng.

Điểm đáng chú ý không nằm ở con chó hay tiếng chuông.

Nó nằm ở một nguyên lý:

HỆ THỐNG SINH HỌC CÓ THỂ HỌC MỘT MỐI LIÊN KẾT.

Con người phức tạp hơn rất nhiều, nhưng associative learning và conditioning là những hiện tượng được nghiên cứu rộng rãi trong tâm lý học và khoa học thần kinh.

Một mùi hương có thể khiến bạn nhớ một người.

Một bài hát có thể làm cả trạng thái cảm xúc thay đổi.

Một căn phòng bệnh viện có thể khiến người từng trải qua điều trị căng thẳng cảm thấy bất an.

Một ánh mắt có thể kích hoạt cảm giác từng bị phán xét.

Hiện tại đang xảy ra rất ít. Nhưng não đã liên kết tín hiệu hiện tại với kinh nghiệm quá khứ.

⸻

3. Đây là nơi câu “cơ thể ghi nhớ quá khứ” trở nên rất dễ hiểu

Giả sử một đứa trẻ lớn lên trong gia đình mà mỗi khi người cha nổi nóng đều xảy ra một chuỗi quen thuộc:

Tiếng cửa đóng mạnh.

Giọng nói lớn.

Khuôn mặt căng.

Sau đó là một trải nghiệm khiến đứa trẻ sợ hãi.

Nếu điều đó lặp lại nhiều lần, những tín hiệu như tiếng cửa, giọng nói lớn hay nét mặt căng thẳng có thể ngày càng gắn với cảm giác nguy hiểm.

Hai mươi năm sau…

người đó đã trưởng thành.

Không còn sống trong ngôi nhà ấy.

Nhưng khi bạn đời đóng cửa mạnh trong một cuộc tranh luận, hệ thống cảnh báo có thể được kích hoạt rất nhanh.

Lúc ấy người ta thường nói:

“Tôi biết anh ấy không định làm gì tôi, nhưng người tôi cứ căng lên.”

Đây là một câu rất quan trọng:

“TÔI BIẾT… NHƯNG CƠ THỂ TÔI VẪN PHẢN ỨNG.”

Bởi kiến thức của hiện tại chưa chắc đã lập tức xóa được một liên kết được học từ quá khứ.

⸻

4. Joe Dispenza gọi hiện tượng này bằng một cách diễn đạt rất mạnh: “BODY BECOMES THE MIND”

Trong Breaking the Habit of Being Yourself, Joe Dispenza sử dụng hình ảnh “the body becomes the mind” để mô tả quá trình những suy nghĩ, cảm xúc và phản ứng được lặp lại đến mức cơ thể trở nên quá quen với trạng thái ấy.

Ông còn đi xa hơn khi mô tả neurotransmitter, neuropeptide, hormone và receptor để giải thích một dạng “nghiện cảm xúc ở cấp độ tế bào.”

Đây là nơi tôi cho rằng chúng ta cần phân biệt rất rõ.

Có những phần trong cách giải thích của Dispenza tương thích về mặt khái niệm với những điều khoa học đã biết về học tập, conditioning, stress, thói quen, neuroplasticity và sự tương tác hai chiều giữa não và cơ thể.

Nhưng điều đó không tự động chứng minh toàn bộ mô hình “tế bào nghiện cảm xúc” theo nghĩa đen.

Đặc biệt, những tuyên bố cụ thể về receptor của tế bào, tế bào con cần “liều cảm xúc” mạnh hơn, hay cơ thể đòi một loại cảm xúc giống như nghiện chất cần được xem là mô hình diễn giải của tác giả, chứ không nên trình bày như một kết luận khoa học đã được xác lập.

Tôi rất thích một tư tưởng trong sách.

Nhưng thích một tư tưởng không có nghĩa chúng ta phải biến mọi cách giải thích của tác giả thành khoa học.

Đó là sự khác biệt tôi cho rằng rất quan trọng đối với người làm nghề phát triển con người.

⸻

5. Vậy tại sao chúng ta cứ quay trở lại những trạng thái quen thuộc?

Hãy nhìn một vòng lặp:

TRIGGER
↓
KÝ ỨC / LIÊN KẾT CŨ
↓
CÁCH DIỄN GIẢI QUEN THUỘC
↓
PHẢN ỨNG SINH LÝ
↓
CẢM XÚC
↓
HÀNH VI
↓
KẾT QUẢ
↓
CỦNG CỐ KHUÔN MẪU

Ví dụ:

Chồng im lặng.

Người vợ diễn giải:

“Anh ấy không quan tâm đến mình.”

Cơ thể bắt đầu căng.

Cảm giác tổn thương xuất hiện.

Cô công kích.

Chồng càng im lặng.

Và cuối cùng cô kết luận:

“Thấy chưa! Anh ấy thực sự không quan tâm đến mình.”

Một vòng lặp hoàn tất.

Ngày mai chỉ cần một tín hiệu tương tự xuất hiện, chương trình cũ lại càng dễ chạy.

⸻

6. Trong Coaching NLP, tôi đặc biệt quan tâm đến CHUỖI chứ không chỉ hành vi cuối cùng

Nếu một người nói:

“Tôi muốn bỏ tính nóng giận.”

Tôi không chỉ hỏi:

“Làm thế nào để anh đừng nổi nóng nữa?”

Tôi muốn biết điều gì xảy ra trước cơn giận.

Trigger là gì?

Anh nhìn thấy điều gì?

Nghe thấy điều gì?

Ngay lập tức anh nói câu gì với chính mình?

Hình ảnh nào xuất hiện trong đầu?

Anh gán ý nghĩa gì cho hành vi của người kia?

Cảm giác bắt đầu ở đâu trong cơ thể?

Khi cảm giác tăng lên, anh làm gì tiếp theo?

Trong NLP, chúng ta có thể xem đây như một strategy – một chuỗi xử lý đã trở nên quen thuộc.

Và đây là một tư tưởng cực kỳ quan trọng:

NẾU CHÚNG TA CHỈ CỐ NGĂN HÀNH VI CUỐI CÙNG MÀ KHÔNG NHẬN RA CHUỖI ĐANG TẠO RA NÓ, VIỆC THAY ĐỔI SẼ KHÓ HƠN RẤT NHIỀU.

⸻

7. Nhưng chính ở đây cũng xuất hiện một tin tốt

Nếu một phản ứng có thể được học…

thì trong nhiều trường hợp, chúng ta cũng có thể tạo điều kiện để hệ thống học một phản ứng mới.

Không phải bằng một câu:

“Từ nay tôi sẽ không tức giận nữa.”

Mà bằng việc luyện tập.

Nhận diện trigger sớm hơn.

Thay đổi cách diễn giải.

Điều chỉnh physiology.

Tạo State khác.

Thực hành một hành vi mới.

Lặp lại.

Rồi tiếp tục lặp lại.

Đây chính là nơi tôi thấy NLP có rất nhiều công cụ thực hành hữu ích:

State Management.
Anchoring.
Submodalities.
Reframing.
Strategy.
Time Line.
Future Pacing.

Mục tiêu không phải xóa sạch quá khứ.

Mà là giúp con người không còn bắt buộc phải sử dụng phản ứng của quá khứ để sống trong hiện tại.

⸻

8. Hãy thử quan sát chính mình

Có trạng thái nào bạn đặc biệt dễ quay trở lại không?

Lo lắng?

Tức giận?

Tội lỗi?

Tủi thân?

Sợ bị từ chối?

Cảm giác mình không đủ tốt?

Đừng vội hỏi:

“Tại sao tôi lại như thế?”

Hãy thử hỏi:

Điều gì thường kích hoạt trạng thái này?

Cơ thể tôi phản ứng đầu tiên ở đâu?

Hình ảnh hoặc ký ức nào xuất hiện?

Tôi nói gì với chính mình?

Tôi đang phản ứng với hiện tại – hay một phần của tôi đang phản ứng với quá khứ?

Đây có thể là một câu hỏi rất mạnh:

“TÔI ĐANG SỐNG VỚI NHỮNG GÌ ĐANG XẢY RA – HAY ĐANG DÙNG MỘT CHƯƠNG TRÌNH CŨ ĐỂ PHẢN ỨNG VỚI HIỆN TẠI?”

Bởi có những chuyện đã kết thúc từ rất lâu…

nhưng cách chúng ta phản ứng với chúng vẫn đang tiếp tục sống.

Và nếu hiểu “cơ thể ghi nhớ cảm xúc” theo nghĩa này, điều quan trọng nhất không phải là tranh luận xem tế bào có nhớ hay không.

Điều quan trọng hơn là nhận ra:

NHỮNG PHẢN ỨNG ĐƯỢC LẶP LẠI CÓ THỂ TRỞ NÊN QUEN THUỘC VÀ TỰ ĐỘNG. NHƯNG QUEN THUỘC KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ VĨNH VIỄN.

⸻

BÀI TIẾP THEO – BÀI 4

CON NGƯỜI CÓ THỂ “NGHIỆN” MỘT CẢM XÚC TIÊU CỰC KHÔNG?

Tại sao có người không có chuyện gì để lo lại tự tìm chuyện để lo?

Tại sao một số người đã thoát khỏi hoàn cảnh cũ nhưng vẫn liên tục tái tạo những tình huống khiến mình tức giận, tội lỗi, oán trách hoặc đau khổ?

Và liệu khái niệm “nghiện cảm xúc” có thực sự đúng về mặt khoa học?

Đó sẽ là câu chuyện chúng ta cùng giải mã ở bài tiếp theo.

Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương
NLP – Coaching – Chuyển hóa con người từ bên trong

#NLP
#5dammaytieucuc
#nguyenxuanhuongnlp