5 ĐÁM MÂY TIÊU CỰC BÀI 2: CẢM XÚC TIÊU CỰC
KHI MỘT CẢM XÚC ĐI QUA NHƯNG TA GIỮ NÓ Ở LẠI
Có một người phụ nữ bị chồng nói một câu khiến cô tổn thương.
Câu nói chỉ diễn ra trong vài giây.
Nhưng ba ngày sau, cô vẫn nhớ. Một tuần sau, mỗi lần nhìn thấy chồng, cảm giác khó chịu lại xuất hiện. Vài tháng sau, chỉ cần hai người tranh luận về một chuyện tương tự, toàn bộ cảm xúc cũ dường như quay trở lại.
Điều đáng suy nghĩ là:
Sự kiện đã kết thúc từ lâu. Nhưng bên trong cô, sự kiện ấy vẫn đang tiếp tục xảy ra.
Và đây là điều tôi muốn nói đến trong Đám mây tiêu cực thứ hai: CẢM XÚC TIÊU CỰC.
1. Cảm xúc tiêu cực không phải kẻ thù
Sợ hãi, tức giận, buồn bã, thất vọng, tội lỗi, xấu hổ, ghen tị… thường bị chúng ta gọi chung là những cảm xúc “xấu”.
Nhưng xét về chức năng, nhiều cảm xúc khó chịu mang thông tin quan trọng.
Sợ hãi có thể cảnh báo nguy hiểm.
Tức giận có thể xuất hiện khi ta cảm thấy ranh giới hoặc quyền lợi bị xâm phạm.
Buồn thường gắn với trải nghiệm mất mát.
Tội lỗi có thể thúc đẩy con người nhìn lại một hành vi không phù hợp với giá trị của mình.
Vì vậy, vấn đề không phải là:
“Làm thế nào để tôi không bao giờ có cảm xúc tiêu cực?”
Một con người khỏe mạnh về tâm lý không phải là người lúc nào cũng vui vẻ.
Vấn đề đáng quan tâm hơn là:
Cảm xúc đó xuất hiện để làm gì, chúng ta xử lý nó như thế nào, và tại sao có những cảm xúc đáng lẽ chỉ đi qua lại ở lại trong chúng ta nhiều năm?
2. Con người không chỉ phản ứng với sự kiện – chúng ta phản ứng với Ý NGHĨA của sự kiện
Hai người cùng bị từ chối trong một cuộc phỏng vấn.
Người thứ nhất nghĩ:
“Mình chưa phù hợp với vị trí này. Xem lại xem mình cần bổ sung năng lực nào.”
Người thứ hai nghĩ:
“Đúng như mình vẫn nghĩ. Mình chẳng có giá trị gì.”
Sự kiện giống nhau.
Nhưng cảm xúc có thể hoàn toàn khác nhau.
Đây là điểm rất quan trọng khi tôi ứng dụng NLP trong coaching.
Giữa: SỰ KIỆN → CẢM XÚC thường tồn tại một quá trình mà chúng ta rất dễ bỏ qua:
SỰ KIỆN → CÁCH DIỄN GIẢI → Ý NGHĨA → CẢM XÚC.
Người chồng im lặng.
Người vợ có thể diễn giải:
“Anh ấy cần thời gian suy nghĩ.”
Nhưng cũng có thể:
“Anh ấy coi thường mình.”
Chỉ cần ý nghĩa thay đổi, trạng thái cảm xúc có thể thay đổi rất nhiều.
Vì vậy, đôi khi điều cần xử lý không nằm hoàn toàn ở sự kiện bên ngoài.
Nó nằm ở cách sự kiện ấy đang được mã hóa và mang ý nghĩa gì trong thế giới nội tâm của chúng ta.
3. Điều nguy hiểm là cảm xúc có thể bắt đầu điều khiển nhận thức
Khi đang tức giận, chúng ta dễ nhớ lại những lần người kia từng làm mình tức giận.
Khi đang thất vọng về bản thân, chúng ta dễ nhìn thấy bằng chứng cho rằng mình “không đủ tốt”.
Khi đang sợ hãi, tâm trí có xu hướng tìm kiếm những dấu hiệu của nguy hiểm.
Và từ đây có thể hình thành một vòng lặp:
SUY NGHĨ TIÊU CỰC → CẢM XÚC TIÊU CỰC → CHÚ Ý ĐẾN THÔNG TIN TIÊU CỰC → SUY NGHĨ CÀNG TIÊU CỰC HƠN.
Một người đang bất an trong hôn nhân có thể nhìn một tin nhắn bình thường của bạn đời và bắt đầu nghi ngờ.
Sự nghi ngờ tạo ra lo lắng.
Lo lắng khiến họ kiểm tra nhiều hơn.
Càng kiểm tra, họ càng tìm kiếm những chi tiết có thể xác nhận nỗi sợ.
Đến một lúc nào đó, con người không còn quan sát thực tế một cách tương đối khách quan nữa.
Họ bắt đầu quan sát thực tế qua màu sắc của trạng thái cảm xúc đang có.
4. Một cảm xúc nhất thời có thể trở thành “chiếc kính” nhìn cuộc đời
Có sự khác biệt rất lớn giữa:
“Tôi đang buồn.”
và:
“Cuộc đời tôi thật buồn.”
Giữa:
“Tôi đang thất vọng về việc này.”
và:
“Tôi là một kẻ thất bại.”
Câu đầu mô tả trạng thái.
Câu sau bắt đầu biến trạng thái thành danh tính hoặc một kết luận tổng quát về cuộc đời.
Đây là điểm tôi đặc biệt quan tâm trong NLP.
Bởi ngôn ngữ không chỉ phản ánh trải nghiệm. Ngôn ngữ còn cho chúng ta thấy một người đang tổ chức trải nghiệm của mình như thế nào.
Một cảm xúc xuất hiện hôm nay không nhất thiết nói lên bạn là ai.
Bạn có cảm xúc, nhưng bạn không phải là cảm xúc đó.
5. Quản trị cảm xúc không phải là đàn áp cảm xúc
Có một kiểu “tích cực” rất nguy hiểm.
Đang buồn nhưng tự bắt mình:
“Không được buồn!”
Đang giận nhưng nói:
“Mình phải yêu thương.”
Đang tổn thương nhưng ép mình:
“Phải biết ơn.”
Đó chưa chắc là quản trị cảm xúc.
Đôi khi đó chỉ là đè cảm xúc xuống bằng một lớp ngôn ngữ tích cực.
Theo cách tôi nhìn nhận trong coaching, điều đầu tiên không phải là phủ nhận cảm xúc mà là nhận biết nó.
“Tôi đang cảm thấy gì?”
“Cảm xúc này xuất hiện trong hoàn cảnh nào?”
“Tôi đang gán ý nghĩa gì cho sự việc?”
“Nó đang muốn cảnh báo hoặc nói cho tôi điều gì?”
Và sau đó mới đến câu hỏi quan trọng:
“Tôi muốn phản ứng với điều này như thế nào?”
Đó là khoảng cách giữa PHẢN ỨNG VÔ THỨC và LỰA CHỌN CÓ Ý THỨC.
6. Đừng để một trạng thái tạm thời trở thành một cuộc đời lâu dài
Tôi đã gặp những người mang một cơn giận nhiều năm.
Một sự phản bội đã kết thúc nhưng nỗi đau vẫn tiếp tục.
Một lời xúc phạm từ thời thơ ấu nhưng vài chục năm sau họ vẫn nghe thấy nó trong đầu.
Một thất bại trong quá khứ nhưng mỗi khi đứng trước cơ hội mới, cảm giác sợ hãi lại quay trở lại.
Đây là lúc chúng ta cần đặt một câu hỏi rất quan trọng:
Sự kiện ấy đang xảy ra trong hiện tại, hay chỉ đang tiếp tục xảy ra trong thế giới nội tâm của tôi?
Không phải mọi tổn thương đều có thể biến mất chỉ bằng một câu hỏi. Và những vấn đề tâm lý nghiêm trọng cần được hỗ trợ bởi chuyên gia phù hợp.
Nhưng với rất nhiều trải nghiệm đời thường, nhận thức được sự khác biệt giữa sự kiện – diễn giải – cảm xúc – phản ứng đã là một bước rất lớn.
7. Cảm xúc là tín hiệu, không phải người cầm lái
Hãy tưởng tượng cảm xúc giống như những đám mây.
Có đám mây đến rất nhanh.
Có đám mây rất đen.
Có đám mây mang theo mưa và giông bão.
Nhưng chúng ta không cần phải biến một ngày mưa thành kết luận rằng:
“Bầu trời của cuộc đời tôi mãi mãi chỉ có màu xám.”
Khi một cảm xúc khó chịu xuất hiện, thay vì hỏi:
“Làm sao để tôi loại bỏ nó ngay lập tức?”
hãy thử hỏi:
“Cảm xúc này đang nói cho tôi điều gì?”
“Tôi đang tạo ra ý nghĩa nào khiến cảm xúc này mạnh lên?”
“Điều gì thuộc về quá khứ nhưng tôi vẫn đang mang vào hiện tại?”
và quan trọng nhất:
“Tôi muốn lựa chọn trạng thái và hành động nào tiếp theo?”
Bởi mục tiêu của phát triển bản thân không phải trở thành một con người không còn cảm xúc tiêu cực.
Mà là trở thành một con người có khả năng nhận biết cảm xúc, hiểu thông điệp của nó, xử lý trải nghiệm và lấy lại quyền lựa chọn cách mình phản ứng.
Cảm xúc có quyền xuất hiện. Nhưng chúng ta không nhất thiết phải trao cho nó quyền điều khiển toàn bộ cuộc đời mình.
⸻
Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương
NLP – Coaching – Chuyển hóa con người từ bên trong