CHƯƠNG 1: CON NGƯỜI ĐƯỢC HÌNH THÀNH NHƯ THẾ NÀO? (PHẦN 2)

PHẦN 2. MÔ HÌNH HAIOS: BỐN GIAI ĐOẠN KIẾN TẠO TÂM TRÍ CON NGƯỜI

Nếu cơ thể con người được hình thành từng bước trong bụng mẹ thì tâm trí cũng không xuất hiện hoàn chỉnh ngay khi một đứa trẻ cất tiếng khóc đầu tiên.

Tâm trí được kiến tạo từng lớp, giống như việc xây dựng một ngôi nhà. Mỗi giai đoạn phát triển đều đặt thêm một tầng nền móng mới. Những gì được hình thành ở giai đoạn trước sẽ ảnh hưởng đến cách con người tiếp nhận và diễn giải trải nghiệm ở giai đoạn sau.

Từ tổng hợp các nghiên cứu về phát triển trẻ em, tâm lý học, khoa học thần kinh, cùng hơn mười năm quan sát trong đào tạo và Coaching, HAIOS đề xuất mô hình Bốn giai đoạn kiến tạo tâm trí con người.

Mô hình này không nhằm thay thế các học thuyết phát triển hiện có mà là một khung diễn giải thực hành, giúp lý giải vì sao nhiều khuôn mẫu suy nghĩ và hành vi của người trưởng thành lại có thể truy nguyên về những trải nghiệm rất sớm trong cuộc đời.

Giai đoạn thứ nhất (0–7 tuổi)

Giai đoạn Ghi Dấu (Imprinting Stage)

Đây là giai đoạn nền móng của toàn bộ hệ thống tâm trí.

Trong những năm đầu đời, các vùng não chịu trách nhiệm cho tư duy phản biện, lập kế hoạch dài hạn và tự đánh giá vẫn đang trong quá trình phát triển. Trẻ nhỏ vì thế chưa có khả năng đánh giá một cách trưởng thành xem điều gì đúng, điều gì sai, điều gì chỉ là quan điểm của người lớn hay điều gì phản ánh thực tế khách quan.

Thay vì phân tích, trẻ chủ yếu tiếp nhận.

Mỗi lời nói, ánh mắt, cử chỉ, cách cha mẹ đối xử với nhau, cách người lớn phản ứng trước thành công, thất bại, tiền bạc, tình yêu, xung đột hay chính bản thân đứa trẻ đều trở thành nguồn dữ liệu để não bộ xây dựng những mô hình đầu tiên về thế giới.

Điều trẻ nhìn thấy, nghe thấy và cảm nhận lặp đi lặp lại sẽ dần trở thành:

• niềm tin về bản thân;
• niềm tin về người khác;
• cảm giác an toàn hay bất an;
• hệ giá trị ban đầu;
• cách yêu thương;
• cách phản ứng trước cảm xúc;
• những khuôn mẫu giao tiếp đầu tiên.

Điều quan trọng là đứa trẻ không học chủ yếu bằng những gì cha mẹ dạy, mà bằng cách cha mẹ sống.

Một gia đình thường xuyên yêu thương, tôn trọng và giải quyết xung đột lành mạnh đang dạy đứa trẻ về tình yêu ngay cả khi không nói một lời nào.

Ngược lại, một gia đình đầy chỉ trích, bạo lực hoặc lạnh nhạt cũng đang dạy đứa trẻ một bài học rất mạnh mẽ về các mối quan hệ, dù không ai chủ ý làm điều đó.

Vì thế, HAIOS gọi giai đoạn này là Giai đoạn Ghi dấu. Đây là lúc những “dòng mã đầu tiên” của tâm trí được viết nên.

Giai đoạn thứ hai (7–14 tuổi)

Giai đoạn Đồng Nhất (Identification Stage)

Nếu giai đoạn đầu là tiếp nhận, thì giai đoạn này là bắt đầu lựa chọn hình mẫu để trở thành.

Khi khả năng nhận thức phát triển hơn, trẻ không còn chỉ hấp thụ thông tin một cách thụ động. Các em bắt đầu quan sát và tự hỏi:

“Mình muốn giống ai?”

Những người có ảnh hưởng lớn trong giai đoạn này có thể là:

• cha mẹ;
• anh chị;
• thầy cô;
• bạn bè;
• nhân vật nổi tiếng;
• người có uy tín trong cộng đồng.

Trẻ không chỉ bắt chước hành động mà còn học cách suy nghĩ, cách giao tiếp, cách giải quyết vấn đề, cách thể hiện cảm xúc và cách nhìn nhận giá trị bản thân.

Đây cũng là giai đoạn hệ giá trị bắt đầu rõ nét hơn. Trẻ hình thành nhận thức ban đầu về điều gì đáng tự hào, điều gì đáng xấu hổ, điều gì được xã hội khen thưởng và điều gì bị từ chối.

Nếu giai đoạn 0–7 tuổi tạo nên nền móng thì giai đoạn 7–14 tuổi bắt đầu xây những bức tường đầu tiên của “ngôi nhà tâm trí”.

Giai đoạn thứ ba (14–21 tuổi)

Giai đoạn Hình Thành Bản Sắc (Identity Formation Stage)

Tuổi thiếu niên và đầu tuổi trưởng thành là thời kỳ con người bắt đầu trả lời câu hỏi:

“Tôi là ai?”

Ở giai đoạn này, cá nhân không còn chỉ sao chép hình mẫu. Họ bắt đầu thử nghiệm.

• thử suy nghĩ khác;
• thử lựa chọn khác;
• thử các mối quan hệ khác;
• thử giá trị khác;
• thử nghề nghiệp khác.

Không ít xung đột trong giai đoạn này xuất phát từ việc bản sắc đang được tái cấu trúc. Người trẻ vừa muốn được chấp nhận bởi gia đình, vừa muốn khẳng định sự độc lập của mình.

Nếu những năm đầu đời đủ an toàn và có sự hỗ trợ tích cực, quá trình hình thành bản sắc thường diễn ra ổn định hơn.

Ngược lại, nếu nền móng trước đó chứa nhiều tổn thương, người trẻ có thể rơi vào khủng hoảng bản sắc, thiếu định hướng hoặc liên tục thay đổi để tìm kiếm sự công nhận từ bên ngoài.

Giai đoạn thứ tư (21+ tuổi)

Giai đoạn Kiến Tạo Có Ý Thức (Conscious Self-Construction Stage)

Sau tuổi trưởng thành, một con người không còn chỉ là sản phẩm của quá khứ.

Đây là thời điểm năng lực tự nhận thức dần trở thành yếu tố quyết định.

Con người có thể:

• quan sát những khuôn mẫu đã hình thành;
• nhận diện các niềm tin giới hạn;
• phân biệt quá khứ với hiện tại;
• học hỏi kiến thức mới;
• xử lý những cảm xúc còn tồn đọng;
• thay đổi môi trường sống;
• xây dựng các mối quan hệ lành mạnh hơn;
• thiết kế lại mục tiêu và ý nghĩa cuộc đời.

Đây cũng là giai đoạn mà Coaching, trị liệu tâm lý, giáo dục, NLP hay các phương pháp phát triển con người có thể phát huy vai trò mạnh mẽ nhất.

Bởi mục tiêu không phải là xóa bỏ quá khứ.

Mà là mở rộng khả năng lựa chọn trong hiện tại.

Tổng hợp HAIOS

Mô hình Bốn giai đoạn kiến tạo tâm trí có thể được tóm tắt như sau:

Giai đoạn	Chức năng chính	Kết quả nổi bật
0–7 tuổi	Ghi dấu	Hình thành nền móng của niềm tin, cảm xúc và hệ giá trị ban đầu
7–14 tuổi	Đồng nhất	Học hỏi và đồng nhất với các hình mẫu quan trọng
14–21 tuổi	Hình thành bản sắc	Xây dựng câu trả lời cho câu hỏi “Tôi là ai?”
21+ tuổi	Kiến tạo có ý thức	Chủ động điều chỉnh, phát triển và kiến tạo cuộc đời

Kết luận

Theo mô hình HAIOS, con người không được tạo nên trong một khoảnh khắc mà được kiến tạo liên tục qua nhiều tầng phát triển.

0–7 tuổi đặt nền móng.

7–14 tuổi hình thành các hình mẫu.

14–21 tuổi xây dựng bản sắc.

21 tuổi trở đi, mỗi người có cơ hội trở thành kiến trúc sư của chính cuộc đời mình.

Đó cũng là triết lý cốt lõi mà HAIOS theo đuổi:

Quá khứ góp phần tạo nên bạn, nhưng không có quyền quyết định bạn sẽ trở thành ai. Khi năng lực tự nhận thức được phát triển, con người có thể hiểu mình, chữa lành những gì cần chữa lành và chủ động kiến tạo một tương lai phù hợp với những giá trị mà mình lựa chọn.