KHI MỘT CẢM XÚC ĐI QUA NHƯNG TA GIỮ NÓ Ở LẠI

 

Có một người phụ nữ bị chồng nói một câu khiến cô tổn thương.

Câu nói chỉ diễn ra trong vài giây.

Nhưng ba ngày sau, cô vẫn nhớ. Một tuần sau, mỗi lần nhìn thấy chồng, cảm giác khó chịu lại xuất hiện. Vài tháng sau, chỉ cần hai người tranh luận về một chuyện tương tự, toàn bộ cảm xúc cũ dường như quay trở lại.

 

Điều đáng suy nghĩ là:

Sự kiện đã kết thúc từ lâu. Nhưng bên trong cô, sự kiện ấy vẫn đang tiếp tục xảy ra.

Và đây là điều tôi muốn nói đến trong Đám mây tiêu cực thứ hai: CẢM XÚC TIÊU CỰC.

 

1. Cảm xúc tiêu cực không phải kẻ thù

Sợ hãi, tức giận, buồn bã, thất vọng, tội lỗi, xấu hổ, ghen tị… thường bị chúng ta gọi chung là những cảm xúc “xấu”.

Nhưng xét về chức năng, nhiều cảm xúc khó chịu mang thông tin quan trọng.

Sợ hãi có thể cảnh báo nguy hiểm.
Tức giận có thể xuất hiện khi ta cảm thấy ranh giới hoặc quyền lợi bị xâm phạm.
Buồn thường gắn với trải nghiệm mất mát.
Tội lỗi có thể thúc đẩy con người nhìn lại một hành vi không phù hợp với giá trị của mình.

 

Vì vậy, vấn đề không phải là:

“Làm thế nào để tôi không bao giờ có cảm xúc tiêu cực?”

Một con người khỏe mạnh về tâm lý không phải là người lúc nào cũng vui vẻ.

Vấn đề đáng quan tâm hơn là:

Cảm xúc đó xuất hiện để làm gì, chúng ta xử lý nó như thế nào, và tại sao có những cảm xúc đáng lẽ chỉ đi qua lại ở lại trong chúng ta nhiều năm?

 

2. Con người không chỉ phản ứng với sự kiện – chúng ta phản ứng với Ý NGHĨA của sự kiện

Hai người cùng bị từ chối trong một cuộc phỏng vấn.

Người thứ nhất nghĩ:

“Mình chưa phù hợp với vị trí này. Xem lại xem mình cần bổ sung năng lực nào.”

Người thứ hai nghĩ:

“Đúng như mình vẫn nghĩ. Mình chẳng có giá trị gì.”

Sự kiện giống nhau.

Nhưng cảm xúc có thể hoàn toàn khác nhau.

Đây là điểm rất quan trọng khi tôi ứng dụng NLP trong coaching.

 

Giữa: SỰ KIỆN → CẢM XÚC thường tồn tại một quá trình mà chúng ta rất dễ bỏ qua:

SỰ KIỆN → CÁCH DIỄN GIẢI → Ý NGHĨA → CẢM XÚC.

Người chồng im lặng.

Người vợ có thể diễn giải:

“Anh ấy cần thời gian suy nghĩ.”

Nhưng cũng có thể:

“Anh ấy coi thường mình.”

Chỉ cần ý nghĩa thay đổi, trạng thái cảm xúc có thể thay đổi rất nhiều.

Vì vậy, đôi khi điều cần xử lý không nằm hoàn toàn ở sự kiện bên ngoài.

Nó nằm ở cách sự kiện ấy đang được mã hóa và mang ý nghĩa gì trong thế giới nội tâm của chúng ta.

 

3. Điều nguy hiểm là cảm xúc có thể bắt đầu điều khiển nhận thức

Khi đang tức giận, chúng ta dễ nhớ lại những lần người kia từng làm mình tức giận.

Khi đang thất vọng về bản thân, chúng ta dễ nhìn thấy bằng chứng cho rằng mình “không đủ tốt”.

Khi đang sợ hãi, tâm trí có xu hướng tìm kiếm những dấu hiệu của nguy hiểm.

Và từ đây có thể hình thành một vòng lặp:

SUY NGHĨ TIÊU CỰC → CẢM XÚC TIÊU CỰC → CHÚ Ý ĐẾN THÔNG TIN TIÊU CỰC → SUY NGHĨ CÀNG TIÊU CỰC HƠN.

 

Một người đang bất an trong hôn nhân có thể nhìn một tin nhắn bình thường của bạn đời và bắt đầu nghi ngờ.

Sự nghi ngờ tạo ra lo lắng.

Lo lắng khiến họ kiểm tra nhiều hơn.

Càng kiểm tra, họ càng tìm kiếm những chi tiết có thể xác nhận nỗi sợ.

Đến một lúc nào đó, con người không còn quan sát thực tế một cách tương đối khách quan nữa.

Họ bắt đầu quan sát thực tế qua màu sắc của trạng thái cảm xúc đang có.

 

4. Một cảm xúc nhất thời có thể trở thành “chiếc kính” nhìn cuộc đời

Có sự khác biệt rất lớn giữa:

“Tôi đang buồn.”

và:

“Cuộc đời tôi thật buồn.”

Giữa:

“Tôi đang thất vọng về việc này.”

và:

“Tôi là một kẻ thất bại.”

Câu đầu mô tả trạng thái.

Câu sau bắt đầu biến trạng thái thành danh tính hoặc một kết luận tổng quát về cuộc đời.

Đây là điểm tôi đặc biệt quan tâm trong NLP.

Bởi ngôn ngữ không chỉ phản ánh trải nghiệm. Ngôn ngữ còn cho chúng ta thấy một người đang tổ chức trải nghiệm của mình như thế nào.

Một cảm xúc xuất hiện hôm nay không nhất thiết nói lên bạn là ai.

Bạn có cảm xúc, nhưng bạn không phải là cảm xúc đó.

 

5. Quản trị cảm xúc không phải là đàn áp cảm xúc

Có một kiểu “tích cực” rất nguy hiểm.

Đang buồn nhưng tự bắt mình:

“Không được buồn!”

Đang giận nhưng nói:

“Mình phải yêu thương.”

Đang tổn thương nhưng ép mình:

“Phải biết ơn.”

Đó chưa chắc là quản trị cảm xúc.

Đôi khi đó chỉ là đè cảm xúc xuống bằng một lớp ngôn ngữ tích cực.

Theo cách tôi nhìn nhận trong coaching, điều đầu tiên không phải là phủ nhận cảm xúc mà là nhận biết nó.

“Tôi đang cảm thấy gì?”

“Cảm xúc này xuất hiện trong hoàn cảnh nào?”

“Tôi đang gán ý nghĩa gì cho sự việc?”

“Nó đang muốn cảnh báo hoặc nói cho tôi điều gì?”

Và sau đó mới đến câu hỏi quan trọng:

“Tôi muốn phản ứng với điều này như thế nào?”

Đó là khoảng cách giữa PHẢN ỨNG VÔ THỨC và LỰA CHỌN CÓ Ý THỨC.

 

6. Đừng để một trạng thái tạm thời trở thành một cuộc đời lâu dài

Tôi đã gặp những người mang một cơn giận nhiều năm.

Một sự phản bội đã kết thúc nhưng nỗi đau vẫn tiếp tục.

Một lời xúc phạm từ thời thơ ấu nhưng vài chục năm sau họ vẫn nghe thấy nó trong đầu.

Một thất bại trong quá khứ nhưng mỗi khi đứng trước cơ hội mới, cảm giác sợ hãi lại quay trở lại.

Đây là lúc chúng ta cần đặt một câu hỏi rất quan trọng:

Sự kiện ấy đang xảy ra trong hiện tại, hay chỉ đang tiếp tục xảy ra trong thế giới nội tâm của tôi?

Không phải mọi tổn thương đều có thể biến mất chỉ bằng một câu hỏi. Và những vấn đề tâm lý nghiêm trọng cần được hỗ trợ bởi chuyên gia phù hợp.

Nhưng với rất nhiều trải nghiệm đời thường, nhận thức được sự khác biệt giữa sự kiện – diễn giải – cảm xúc – phản ứng đã là một bước rất lớn.

 

7. Cảm xúc là tín hiệu, không phải người cầm lái

Hãy tưởng tượng cảm xúc giống như những đám mây.

Có đám mây đến rất nhanh.

Có đám mây rất đen.

Có đám mây mang theo mưa và giông bão.

Nhưng chúng ta không cần phải biến một ngày mưa thành kết luận rằng:

“Bầu trời của cuộc đời tôi mãi mãi chỉ có màu xám.”

Khi một cảm xúc khó chịu xuất hiện, thay vì hỏi:

“Làm sao để tôi loại bỏ nó ngay lập tức?”

hãy thử hỏi:

“Cảm xúc này đang nói cho tôi điều gì?”

“Tôi đang tạo ra ý nghĩa nào khiến cảm xúc này mạnh lên?”

“Điều gì thuộc về quá khứ nhưng tôi vẫn đang mang vào hiện tại?”

và quan trọng nhất:

“Tôi muốn lựa chọn trạng thái và hành động nào tiếp theo?”

Bởi mục tiêu của phát triển bản thân không phải trở thành một con người không còn cảm xúc tiêu cực.

Mà là trở thành một con người có khả năng nhận biết cảm xúc, hiểu thông điệp của nó, xử lý trải nghiệm và lấy lại quyền lựa chọn cách mình phản ứng.

Cảm xúc có quyền xuất hiện. Nhưng chúng ta không nhất thiết phải trao cho nó quyền điều khiển toàn bộ cuộc đời mình.

⸻

Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương
NLP – Coaching – Chuyển hóa con người từ bên trong

KHI NHỮNG ĐIỀU CHƯA XẢY RA ĐÃ KHIẾN TA ĐAU KHỔ

 

Có những người chỉ nhận được một tin nhắn rất ngắn từ cấp trên:

“Mai gặp anh một chút nhé.”

Sự thật chỉ có vậy.

Nhưng vài giây sau, trong đầu họ bắt đầu xuất hiện cả một câu chuyện:

“Chắc mình làm sai gì rồi.”
“Có khi sếp không hài lòng với mình.”
“Hay công ty đang muốn cắt giảm nhân sự?”
“Nếu mất việc thì sao?”
“Tuổi này tìm việc mới đâu có dễ…”

Cuộc gặp chưa diễn ra.
Không có bằng chứng nào cho thấy họ sắp mất việc.

Nhưng cơ thể đã căng thẳng. Tâm trạng đã bất an. Bữa tối mất ngon và đêm đó có thể họ nằm trên giường mà đầu óc vẫn tiếp tục dựng lên những kịch bản tồi tệ.

Điều làm họ đau khổ lúc ấy không phải sự kiện. Mà là ý nghĩa mà tâm trí đang gán cho sự kiện.

Đây là nơi tôi muốn bắt đầu khi nói về “Đám mây tiêu cực” thứ nhất: SUY NGHĨ TIÊU CỰC.

 

1. Suy nghĩ tiêu cực không phải lúc nào cũng là vấn đề

Con người không được sinh ra để chỉ suy nghĩ tích cực.

Khả năng phát hiện nguy hiểm, dự đoán rủi ro và nhớ những trải nghiệm không tốt có giá trị sinh tồn. Nếu tổ tiên chúng ta nghe tiếng động trong bụi cây mà luôn nghĩ: “Chắc chẳng có gì đâu”, có lẽ đó không phải chiến lược tồn tại tốt nhất.

Vì vậy, mục tiêu không phải là xóa bỏ mọi suy nghĩ tiêu cực.

Vấn đề bắt đầu khi một suy nghĩ không còn giúp ta nhận diện nguy cơ và giải quyết vấn đề, mà trở thành một vòng lặp kéo dài: nghĩ về điều đã xảy ra, lo về điều chưa xảy ra, tưởng tượng kịch bản xấu nhất rồi tiếp tục phản ứng với chính kịch bản do mình tạo ra.

Tâm lý học gọi một phần hiện tượng này là repetitive negative thinking – suy nghĩ tiêu cực lặp đi lặp lại, bao gồm những quá trình như rumination (nghiền ngẫm, nhai đi nhai lại chuyện tiêu cực) và worry (lo lắng về tương lai). Các nghiên cứu xem đây là một quá trình có liên quan tới nhiều dạng khó khăn tâm lý khác nhau. (PubMed Central (PMC)⁠)

 

2. Điều nguy hiểm là chúng ta thường nhầm SUY NGHĨ với SỰ THẬT

Một người bạn không trả lời tin nhắn.

Sự kiện: họ chưa trả lời.

Nhưng tâm trí có thể lập tức diễn giải:

“Họ không tôn trọng mình.”

Một thương vụ thất bại.

Sự kiện: thương vụ này không thành công.

Tâm trí kết luận:

“Mình không có khả năng kinh doanh.”

Một video đăng lên ít người xem.

Sự kiện: video này có lượng xem thấp.

Nhưng người làm nội dung nghĩ:

“Chẳng ai quan tâm đến những gì mình nói.”

 

Từ góc nhìn của NLP, đây là một điểm rất đáng chú ý: con người không chỉ phản ứng với sự kiện; chúng ta phản ứng với cách mình biểu diễn và gán ý nghĩa cho sự kiện trong tâm trí.

Một sự kiện bên ngoài đi qua hệ thống nhận thức, kinh nghiệm, ký ức, niềm tin và ngôn ngữ của mỗi người rồi mới trở thành “thực tại bên trong”.

Vì vậy, cùng một chuyện xảy ra nhưng hai người có thể sống trong hai thế giới tâm lý hoàn toàn khác nhau.

 

3. Suy nghĩ tiêu cực thường lớn lên qua những kiểu bóp méo nhận thức

Trong truyền thống trị liệu nhận thức của Aaron Beck, người ta nghiên cứu những automatic thoughts và các dạng cognitive distortions – những cách diễn giải thực tại theo hướng thiên lệch. (PubMed Central (PMC)⁠)

Bạn có thể nhận ra chúng trong đời sống:

Một lần thất bại → “Tôi lúc nào cũng thất bại.”

Một người không thích mình → “Chẳng ai thực sự coi trọng tôi.”

Chưa biết kết quả → “Chắc chắn chuyện xấu sẽ xảy ra.”

Người khác im lặng → “Tôi biết họ đang nghĩ xấu về tôi.”

Một sai sót → “Tôi đúng là đồ vô dụng.”

Hãy chú ý cách tâm trí di chuyển.

Một sự kiện → một diễn giải → một kết luận → rồi có thể trở thành một câu chuyện về chính con người mình.

Và nếu câu chuyện ấy được lặp đủ lâu, nó không còn giống một suy nghĩ nữa.

Nó bắt đầu giống như sự thật.

 

4. Suy nghĩ lặp lại có thể tạo thành một vòng luẩn quẩn

Một trong những điều đáng chú ý về rumination là nó thường khiến con người có cảm giác rằng mình đang “suy nghĩ để tìm giải pháp”.

Nhưng suy nghĩ nhiều không đồng nghĩa với giải quyết vấn đề.

Tổng quan nghiên cứu của Watkins và Roberts cho thấy rumination có thể kéo dài tâm trạng tiêu cực, cản trở giải quyết vấn đề và hành động, đồng thời duy trì phản ứng stress. (PubMed⁠)

Có một khác biệt rất lớn giữa:

“Tại sao chuyện tồi tệ này cứ xảy ra với tôi?”

và:

“Chuyện gì đã xảy ra, phần nào tôi có thể tác động, và bước tiếp theo tôi cần làm là gì?”

Câu thứ nhất dễ đưa tâm trí đi vòng tròn.

Câu thứ hai bắt đầu đưa con người trở lại với quyền lựa chọn và hành động.

 

5. NLP không yêu cầu bạn “nghĩ tích cực”. Điều quan trọng hơn là học cách NGHĨ HỮU ÍCH

Theo cách tôi ứng dụng NLP trong coaching, khi một người nói:

“Tôi chắc chắn sẽ thất bại.”

Tôi không vội nói:

“Không, anh chắc chắn sẽ thành công!”

Bởi cả hai đều đang đưa ra một dự đoán về tương lai.

Tôi muốn hỏi:

“Điều gì khiến anh kết luận như vậy?”

“Anh đang dựa vào dữ kiện nào?”

“Có trường hợp nào trước đây anh từng nghĩ mình không làm được nhưng cuối cùng vẫn làm được không?”

“Nếu kết quả này chưa tốt, nó đang cho anh thông tin gì?”

“Anh cần thay đổi điều gì trong chiến lược của mình?”

 

Đó là lúc chúng ta bắt đầu tách SỰ KIỆN khỏi DIỄN GIẢI, và tách CON NGƯỜI khỏi KẾT QUẢ.

Một thất bại không đồng nghĩa với một con người thất bại.

Một suy nghĩ xuất hiện trong đầu cũng không có nghĩa suy nghĩ ấy là sự thật.

 

6. Hãy học cách quan sát những đám mây

Tôi gọi suy nghĩ tiêu cực là một “đám mây” bởi có những lúc nó che kín bầu trời đến mức ta tưởng rằng bầu trời vốn chỉ có màu xám.

Nhưng đám mây không phải bầu trời.

Và suy nghĩ của bạn cũng không phải toàn bộ con người bạn.

Có lẽ câu hỏi quan trọng không phải:

“Làm thế nào để tôi không bao giờ suy nghĩ tiêu cực nữa?”

Mà là:

“Khi một suy nghĩ tiêu cực xuất hiện, tôi có đủ tỉnh táo để nhận ra rằng đó là một cách diễn giải – chứ chưa chắc là sự thật hay không?”

Hãy thử quan sát một câu tiêu cực bạn thường nói với chính mình.

“Tôi không làm được.”
“Cuộc đời tôi chẳng bao giờ khá lên.”
“Không ai hiểu tôi.”
“Tôi không đủ giỏi.”
“Mọi thứ đang chống lại tôi.”

Rồi hỏi:

Đâu là sự kiện?
Đâu là cách tôi đang diễn giải sự kiện?
Tôi đã bỏ sót thông tin nào?
Có một cách nhìn nào khác vừa thực tế hơn, vừa giúp tôi hành động tốt hơn không?

Bởi thay đổi cuộc đời không nhất thiết bắt đầu bằng việc ép mình nghĩ tích cực.

Đôi khi, nó bắt đầu từ một năng lực căn bản hơn:

NHẬN RA RẰNG KHÔNG PHẢI MỌI ĐIỀU MÌNH NGHĨ ĐỀU LÀ SỰ THẬT.

Và khi ta thay đổi được cách nhìn, ta bắt đầu thay đổi được cảm xúc, lựa chọn và hành động của mình.

Đám mây đầu tiên bắt đầu tan khi con người biết quan sát chính suy nghĩ của mình, thay vì vô thức sống bên trong nó.

By Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương
#5dammaytieucuc
#NLP

 

5 ĐÁM MÂY TIÊU CỰC BÀI 2: CẢM XÚC TIÊU CỰC – Nguyễn Xuân Hương

VÌ SAO NLP CÓ ĐẦY ĐỦ CÔNG CỤ GIÚP CON NGƯỜI THAY ĐỔI TỪ TƯ DUY ĐẾN HÀNH VI VÀ KẾT QUẢ?

Nhiều người muốn thay đổi cuộc đời nhưng chỉ cố gắng thay đổi hành vi bên ngoài.

Họ tự nhắc mình phải kỷ luật hơn, tích cực hơn, chăm chỉ hơn. Nhưng sau một thời gian, họ lại quay về thói quen cũ. Không hẳn vì họ yếu đuối hay thiếu quyết tâm, mà bởi hành vi chỉ là phần nổi. Bên dưới hành vi còn có cảm xúc, niềm tin, giá trị, ký ức, cách sử dụng ngôn ngữ và những chương trình vô thức đang điều khiển con người.

Muốn tạo ra thay đổi bền vững, chúng ta không thể chỉ sửa “phần ngọn”. Chúng ta cần nhận diện và can thiệp đúng vào cấu trúc đang tạo ra vấn đề.

 

Đây chính là điểm tạo nên sức mạnh của NLP.

NLP — Neuro-Linguistic Programming, hay Lập trình Ngôn ngữ Tư duy — nghiên cứu mối quan hệ giữa hệ thần kinh, ngôn ngữ và những mô thức đã được hình thành trong tâm trí. NLP không chỉ hỏi: “Bạn đang làm gì?”, mà đi sâu hơn:

Bạn đang tạo ra suy nghĩ đó bằng cách nào?

Bạn nhìn thấy hình ảnh gì trong tâm trí?

Bạn nói điều gì với chính mình?

Bạn đang gán cho sự việc ý nghĩa gì?

Niềm tin nào khiến bạn phản ứng như vậy?

Và chương trình bên trong ấy đang tạo ra kết quả nào trong cuộc đời bạn?

 

NLP CAN THIỆP VÀO TOÀN BỘ CHUỖI TẠO RA KẾT QUẢ

Kết quả cuộc đời không xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Nó thường được hình thành theo một chuỗi:

Trải nghiệm → Cách diễn giải → Trạng thái cảm xúc → Quyết định → Hành vi → Thói quen → Kết quả.

NLP có các mô hình và kỹ thuật tác động vào nhiều mắt xích của chuỗi này.

 

Khi con người bị giới hạn bởi cách sử dụng ngôn ngữ, Meta Model giúp đặt những câu hỏi chính xác để khôi phục thông tin đã bị lược bỏ, khái quát hóa hoặc bóp méo. Một người nói: “Tôi không thể thành công” sẽ được hỗ trợ làm rõ: Không thể bằng cách nào? Trong hoàn cảnh nào? Điều gì đang thực sự ngăn cản bạn?

 

Khi vấn đề nằm ở ý nghĩa mà con người gán cho sự kiện, Reframing — đổi khung giúp họ nhìn trải nghiệm trong một bối cảnh mới. Sự thất bại có thể không còn mang ý nghĩa “Tôi kém cỏi”, mà trở thành thông tin phản hồi về một chiến lược chưa hiệu quả.

 

Khi con người biết mình phải làm gì nhưng không có trạng thái phù hợp, NLP sử dụng Anchoring và State Management để giúp họ nhận diện, tạo lập và quản trị trạng thái. Bởi một con người trong trạng thái tự tin sẽ nhìn thấy những lựa chọn hoàn toàn khác so với chính họ khi đang sợ hãi.

 

Khi cảm xúc bị gắn chặt với những hình ảnh và âm thanh bên trong, Submodalities giúp thay đổi cách tâm trí mã hóa trải nghiệm. Hình ảnh trong tâm trí thay đổi về khoảng cách, kích thước, độ sáng; âm thanh nội tâm thay đổi về âm lượng và vị trí — cảm xúc đi kèm cũng có thể thay đổi.

 

Khi con người bị mắc kẹt bởi niềm tin giới hạn như “Tôi không xứng đáng”, “Tôi không đủ khả năng” hay “Tôi không thể thay đổi”, NLP có những quy trình nhận diện và chuyển hóa niềm tin, giúp họ xây dựng những niềm tin mới hữu ích và phù hợp hơn.

 

Khi bên trong xuất hiện xung đột — một phần muốn tiến lên nhưng một phần lại sợ hãi — Parts Integration giúp tìm ra ý định tích cực của mỗi phần và tạo nên sự thống nhất nội tâm.

 

Khi vấn đề liên quan đến cảm xúc chưa được xử lý từ quá khứ, các quy trình làm việc với dòng thời gian có thể giúp con người thay đổi cách họ lưu giữ và phản ứng với trải nghiệm. NLP không xóa bỏ quá khứ; NLP giúp quá khứ không còn tiếp tục vô thức điều khiển hiện tại.

 

NLP cũng có những mô hình để xác lập mục tiêu, mô hình hóa chiến lược thành công, cải thiện giao tiếp, phát triển năng lực quan sát, xây dựng sự hòa hợp và tạo ra các hành vi mới phù hợp với mục tiêu.

 

THAY ĐỔI BÊN TRONG PHẢI DẪN ĐẾN HÀNH ĐỘNG BÊN NGOÀI

Giá trị của NLP không nằm ở việc con người chỉ cảm thấy tốt hơn trong một khoảnh khắc. Thay đổi thực sự phải tạo ra thêm lựa chọn, quyết định tốt hơn và hành vi hiệu quả hơn.

Khi bản đồ nhận thức được mở rộng, con người nhìn thấy cơ hội mới.

Khi trạng thái thay đổi, họ có năng lượng để hành động.

Khi niềm tin thay đổi, họ dám bước qua giới hạn cũ.

Khi chiến lược thay đổi, họ hành động thông minh hơn.

Khi hành vi mới được lặp lại đủ lâu và nhận phản hồi liên tục, kết quả mới bắt đầu hình thành.

 

NLP không phải phép màu và cũng không thay thế trách nhiệm cá nhân. NLP cung cấp cho con người một hệ thống công cụ để hiểu mình, điều chỉnh chương trình bên trong và xây dựng những lựa chọn hiệu quả hơn. Nhưng chính con người phải đưa lựa chọn đó vào hành động thực tế.

 

Bạn không thể tạo ra một cuộc đời mới bằng cách tiếp tục vận hành chương trình cũ.

Muốn thay đổi kết quả, hãy thay đổi hành vi. Muốn thay đổi hành vi bền vững, hãy thay đổi trạng thái, chiến lược và niềm tin đang tạo ra nó.

NLP giúp con người thay đổi từ gốc rễ bên trong để tạo nên những kết quả khác biệt ở thế giới bên ngoài.

Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương
ABNLP – Hoa Kỳ

Khi nhìn thấy một người trình diễn xuất sắc, chúng ta thường gọi họ là thiên tài.

Một họa sĩ vẽ nên kiệt tác.
Một diễn giả làm rung động hàng nghìn người.
Một doanh nhân đưa ra quyết định chính xác.
Một nhà huấn luyện chỉ cần vài câu hỏi đã giúp khách hàng nhận ra gốc rễ vấn đề.

Người ngoài nhìn thấy vài phút tỏa sáng. Nhưng họ không nhìn thấy hàng nghìn giờ học tập, thất bại, sửa chữa và rèn luyện phía sau.

 

Pablo Picasso là một ví dụ điển hình. Người ta nhớ đến ông như một thiên tài hội họa và một trong những người đặt nền móng cho trường phái Lập thể. Nhưng sự nghiệp của Picasso không được tạo nên bởi vài khoảnh khắc ngẫu hứng. Ông lao động liên tục, thử nghiệm nhiều phong cách và có thể cùng lúc theo đuổi những hướng nghệ thuật rất khác nhau. Các tư liệu của MoMA cũng cho thấy tinh thần làm việc dồi dào và khả năng thử nghiệm đặc biệt ấy trong từng giai đoạn sáng tác của ông.

 

Có một câu nói nổi tiếng thường được gắn với Picasso:

“Cảm hứng có tồn tại, nhưng nó phải tìm thấy bạn đang làm việc.”

Dù được diễn đạt theo cách nào, tư tưởng cốt lõi vẫn rất rõ: Đừng ngồi chờ một trạng thái hoàn hảo rồi mới hành động. Hãy hành động để tạo ra trạng thái.

 

Đây cũng là một nguyên lý quan trọng của NLP.

SỰ XUẤT SẮC LÀ MỘT CHƯƠNG TRÌNH CÓ THỂ ĐƯỢC HÌNH THÀNH

NLP nghiên cứu cấu trúc của trải nghiệm chủ quan và cách con người tạo ra kết quả. Một năng lực xuất sắc không tự nhiên xuất hiện. Nó được hình thành từ cách con người quan sát, suy nghĩ, quản trị trạng thái, thực hiện hành vi, tiếp nhận phản hồi và điều chỉnh chiến lược.

Khi một hành động được thực hiện lần đầu, chúng ta phải tập trung rất nhiều. Nhưng khi hành động ấy được lặp lại đúng cách, có phản hồi và liên tục được hiệu chỉnh, nó dần trở thành một chương trình quen thuộc. Điều từng khó khăn bắt đầu trở nên tự nhiên. Kỹ năng đi từ ý thức xuống vô thức.

 

Trong NLP, đó là quá trình chuyển từ:

Không biết mình chưa biết → biết mình chưa biết → biết và làm được → làm được một cách tự nhiên.

Một Trainer mới có thể phải nhớ từng bước khi đứng trên sân khấu. Nhưng sau hàng nghìn giờ đào tạo, họ có thể vừa quan sát học viên, vừa quản trị trạng thái, vừa sử dụng ngôn ngữ, vừa điều chỉnh nội dung mà không cần căng thẳng suy nghĩ về từng thao tác.

Người ngoài gọi đó là tài năng.

Nhưng người trong nghề hiểu: Đó là năng lực đã được lập trình bằng rèn luyện.

 

LẶP LẠI CHƯA ĐỦ — PHẢI LẶP LẠI CÓ CHỦ ĐÍCH

Không phải cứ làm một việc thật lâu là sẽ trở nên xuất sắc. Nếu một người lặp lại sai lầm trong mười năm, họ chỉ trở nên thành thạo hơn trong cách làm sai.

Rèn luyện đúng cần có bốn yếu tố:

Mục tiêu rõ ràng — Mô hình đúng — Phản hồi chính xác — Điều chỉnh liên tục.

Đó cũng là tinh thần của NLP: Nếu điều bạn đang làm chưa tạo ra kết quả, hãy thay đổi cách làm.

Picasso không chỉ vẽ lại một bức tranh suốt đời. Ông quan sát, phác thảo, phá bỏ, thử nghiệm và liên tục vượt qua giới hạn của phong cách cũ. Chính sự linh hoạt đó giúp năng lực của ông không bị đóng khung.

Trong cuộc sống cũng vậy. Kỷ luật không phải là ép mình lặp lại một hành vi máy móc. Kỷ luật là khả năng tiếp tục hành động, quan sát kết quả và đủ linh hoạt để thay đổi chiến lược.

 

ĐỪNG CHỜ CÓ ĐỘNG LỰC MỚI HÀNH ĐỘNG

Nhiều người nói:

“Khi nào có cảm hứng, tôi sẽ bắt đầu.”

“Khi nào tự tin, tôi sẽ đứng lên.”

“Khi nào hết sợ, tôi sẽ hành động.”

Nhưng trong nhiều trường hợp, trình tự đúng lại hoàn toàn ngược lại:

Hành động tạo ra trải nghiệm.
Trải nghiệm tạo ra bằng chứng.
Bằng chứng xây dựng niềm tin.
Niềm tin mới tạo ra trạng thái tự tin.

Bạn không cần đợi mình hoàn toàn tự tin mới bắt đầu. Bạn cần bắt đầu bằng một hành động đủ nhỏ, làm đúng, nhận phản hồi rồi tiếp tục cải thiện. Mỗi lần vượt qua giới hạn cũ, bạn đang cung cấp cho tâm trí một bằng chứng mới về con người mà mình có thể trở thành.

 

Sau hơn mười năm đào tạo và coaching, tôi hiểu rằng không có năng lực xuất sắc nào được xây dựng trong một đêm. Đằng sau một buổi huấn luyện thành công là hàng nghìn giờ học, thực hành, quan sát con người và sửa từng chi tiết nhỏ.

Một phút tỏa sáng trên sân khấu có thể là kết quả của cả một đời rèn luyện phía sau.

Vì vậy, đừng hỏi: “Bao giờ cảm hứng mới đến?”

Hãy hỏi:

Hôm nay tôi cần rèn luyện điều gì?

Tôi đang lặp lại chương trình nào?
Hành động này đang đưa tôi đến gần hay xa con người mà tôi muốn trở thành?

Thiên tài không phải là người luôn làm được những điều phi thường.

Thiên tài là người đủ kỷ luật để làm đúng những điều bình thường, lặp lại chúng trong một thời gian đủ dài và không ngừng hoàn thiện chính mình.

Đừng chờ cảm hứng để hành động.

Hãy hành động, rèn luyện và lập trình sự xuất sắc — rồi cảm hứng sẽ tìm thấy bạn ngay trên con đường ấy.

Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương
ABNLP – Hoa Kỳ

#NLP #KyLuat #LapTrinhSuXuatSac #PabloPicasso #PhatTrienBanThan #NguyenXuanHuong

“Sự sáng suốt và năng lực tạo ra hiệu quả xuất sắc không phải là khả năng bẩm sinh. Đó là năng lực con người có thể đạt được thông qua quá trình rèn luyện và thực hành: tư duy đúng, công cụ đúng, kỹ thuật đúng và hành động đúng.”

Nhiều người nhìn thấy một người thành công, quyết đoán, làm việc hiệu quả và cho rằng: “Họ sinh ra đã thông minh, bản lĩnh và tài năng hơn mình.” Cách nghĩ ấy vô tình biến sự xuất sắc thành đặc quyền của một số ít người, đồng thời cho chúng ta một lý do rất hợp lý để không thay đổi.

Nhưng sự thật là: phần lớn những năng lực mà chúng ta gọi là “xuất sắc” đều có cấu trúc, có nguyên lý và có thể rèn luyện.

 

Một nhà lãnh đạo sáng suốt không phải vì họ luôn biết sẵn câu trả lời. Họ sáng suốt vì biết đặt đúng câu hỏi, kiểm chứng thông tin, phân biệt sự thật với suy diễn, nhìn sự việc từ nhiều vị trí và cân nhắc hệ quả trước khi quyết định.

Một người làm việc hiệu quả không phải vì họ có nhiều thời gian hơn. Họ hiệu quả vì biết xác định điều gì thực sự quan trọng, loại bỏ những hoạt động không tạo ra giá trị, tập trung nguồn lực và kiên trì thực hiện đến khi có kết quả.

Một người giao tiếp xuất sắc không phải vì họ sinh ra đã khéo nói. Họ đã học cách lắng nghe, quan sát phản ứng, hiểu bản đồ thế giới của người khác và linh hoạt thay đổi cách truyền đạt.

Sự xuất sắc vì thế không phải một đặc điểm cố định. Nó là một hệ thống năng lực được xây dựng qua thời gian.

 

Nguyên lý thứ nhất: Tư duy đúng tạo ra hướng đi đúng

Mọi kết quả đều bắt đầu từ cách con người nhận thức và diễn giải sự việc. Khi tư duy sai, chúng ta có thể rất chăm chỉ nhưng vẫn đi sai hướng. Khi tư duy đúng, chúng ta biết tập trung vào điều có thể kiểm soát, tìm nguyên nhân cốt lõi và lựa chọn phương án tạo ra giá trị cao nhất.

Tư duy đúng không có nghĩa là lúc nào cũng phải suy nghĩ tích cực. Đó là khả năng nhìn thẳng vào thực tế mà không phóng đại khó khăn, không phủ nhận vấn đề và không để cảm xúc nhất thời làm méo mó quyết định.

Người sáng suốt không hỏi: “Tại sao chuyện tồi tệ này lại xảy ra với tôi?”

Họ hỏi: “Điều gì đang thực sự xảy ra? Tôi cần hiểu thêm điều gì? Tôi có thể làm gì tốt nhất từ vị trí hiện tại?”

Chất lượng câu hỏi quyết định chất lượng tư duy. Chất lượng tư duy quyết định chất lượng lựa chọn. Và những lựa chọn được lặp lại sẽ tạo nên chất lượng cuộc đời.

 

Nguyên lý thứ hai: Công cụ và kỹ thuật đúng giúp rút ngắn con đường

Ý chí rất quan trọng, nhưng chỉ có ý chí là chưa đủ. Một người có thể nỗ lực suốt nhiều năm mà vẫn mắc kẹt nếu đang sử dụng sai phương pháp.

Muốn quản trị cảm xúc, con người cần biết cách nhận diện trạng thái và điều chỉnh trạng thái. Muốn giao tiếp hiệu quả, chúng ta cần kỹ năng đặt câu hỏi, lắng nghe và làm rõ ý nghĩa. Muốn thay đổi hành vi, chúng ta phải hiểu niềm tin, giá trị, thói quen và những động lực vô thức đứng phía sau hành vi ấy.

Công cụ đúng biến những khái niệm mơ hồ như “hãy tự tin”, “hãy kỷ luật”, “hãy thay đổi” thành những quy trình có thể học, thực hành và đo lường.

Khoảng cách giữa người bình thường và người xuất sắc nhiều khi không nằm ở mức độ cố gắng, mà nằm ở việc ai sở hữu mô hình và phương pháp tốt hơn.

 

Nguyên lý thứ ba: Hành động đúng biến hiểu biết thành năng lực

Biết không đồng nghĩa với làm được.

Bạn có thể đọc hàng trăm cuốn sách về lãnh đạo nhưng vẫn không thể lãnh đạo tốt nếu chưa thực hành phản hồi, giao việc, giải quyết xung đột và chịu trách nhiệm trước những quyết định khó khăn.

Năng lực chỉ được hình thành qua một chu trình: học đúng, thực hành, nhận phản hồi, điều chỉnh và lặp lại. Mỗi lần lặp lại có ý thức, hệ thần kinh tạo ra một đường dẫn mới. Điều từng khó khăn dần trở nên quen thuộc; điều từng phải cố gắng dần trở thành phản xạ.

Đó chính là bản chất của sự rèn luyện.

Không ai trở nên xuất sắc sau một khoảnh khắc bùng nổ cảm hứng. Sự xuất sắc được tạo nên từ hàng nghìn hành động nhỏ được thực hiện đúng, đủ lâu và liên tục được nâng cấp.

 

Vì vậy, đừng hỏi: “Tôi có tài năng bẩm sinh hay không?”

Hãy hỏi:

“Tôi cần rèn luyện cách tư duy nào? Tôi cần sở hữu công cụ gì? Tôi cần thực hành kỹ thuật nào? Và hôm nay, hành động đúng tiếp theo của tôi là gì?”

Con người không bị giới hạn bởi năng lực hiện tại. Con người thường chỉ bị giới hạn bởi mô hình tư duy, phương pháp và mức độ rèn luyện hiện tại của mình.

Khi tư duy đúng dẫn đường, công cụ đúng tạo sức mạnh, kỹ thuật đúng tạo độ chính xác và hành động đúng được lặp lại đủ lâu, sự sáng suốt không còn là may mắn — nó trở thành năng lực. Hiệu quả không còn là khoảnh khắc — nó trở thành phong cách làm việc. Và sự xuất sắc không còn là điều để ngưỡng mộ ở người khác — nó trở thành tiêu chuẩn sống mà bất kỳ ai cũng có thể lựa chọn để xây dựng cho chính mình.

Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương
#NLP
#ABNLP

 

CẢM XÚC NGUY HIỂM THỨ HAI: TỘI LỖI, DẰN VẶT – NHÀ TÙ KHÔNG CÓ SONG SẮT

 

Có những bản án chỉ kéo dài vài năm.

Nhưng cũng có những bản án kéo dài cả đời, bởi người tuyên án, người thi hành án và người chịu án… lại là cùng một người.

Đó là khi con người không ngừng kết tội chính mình:

“Tất cả là lỗi của tôi.”

“Giá như ngày ấy tôi đừng làm như vậy…”

“Tôi không xứng đáng được tha thứ.”

“Tôi không có quyền sống vui vẻ sau những gì đã xảy ra.”

“Tôi phải đau khổ thì mới trả được món nợ này.”

Tội lỗi và dằn vặt có thể biến tâm trí thành một phòng xử án hoạt động suốt ngày đêm. Mỗi ký ức là một bằng chứng buộc tội. Mỗi sai lầm là một bản cáo trạng. Và dù sự việc đã qua nhiều năm, con người vẫn tiếp tục trừng phạt mình như thể nó vừa mới xảy ra hôm qua.

 

Theo “Bản đồ ý thức” của TS David R. Hawkins, tội lỗi được đặt ở mức 30, cao hơn nhục nhã ở mức 20 nhưng vẫn thuộc nhóm trạng thái cảm xúc rất thấp. Cần hiểu rõ: các con số này là mô hình triết lý–tâm linh của Hawkins, chưa phải một thang đo tâm lý được khoa học thực nghiệm xác nhận. Tuy nhiên, hình ảnh ấy gợi ra một sự thật rất đáng suy ngẫm:

**Nếu nhục nhã khiến con người tin “Tôi là một người tồi tệ”, thì tội lỗi khiến họ sống mãi trong bản án “Tôi đã làm điều không thể tha thứ”.**

 

I. Không phải mọi cảm giác tội lỗi đều xấu

Tội lỗi là một cảm xúc đạo đức tự nhiên. Nó xuất hiện khi con người nhận thấy hành động của mình đã vi phạm giá trị cá nhân, gây tổn thương cho người khác hoặc tạo ra hậu quả không mong muốn.

Ở dạng lành mạnh, tội lỗi mang một thông điệp tích cực:

“Tôi đã làm một việc chưa đúng. Tôi cần chịu trách nhiệm, sửa chữa và hành động tốt hơn.”

Nó giúp con người nhận lỗi, xin lỗi, bồi thường, thay đổi hành vi và trưởng thành. Nhiều nghiên cứu về cảm xúc đạo đức cho thấy tội lỗi tập trung vào hành vi thường thúc đẩy sự đồng cảm, lời xin lỗi và hành động khắc phục. Trong khi đó, nhục nhã thường kéo con người vào xu hướng thu mình, né tránh hoặc phòng vệ. [Tổng quan của Tangney, Stuewig và Mashek](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3083636/) chỉ ra sự khác biệt quan trọng này.

Như vậy, vấn đề không nằm ở việc chúng ta có bao giờ cảm thấy tội lỗi hay không.

Vấn đề nằm ở chỗ: **Sau khi đã nhận trách nhiệm, sửa chữa và rút ra bài học, chúng ta có cho phép mình bước tiếp hay vẫn tiếp tục tự hành hạ bản thân?**

 

II. Khi tội lỗi biến thành độc tố tâm trí

Tội lỗi lành mạnh nói:

“Tôi đã làm sai một việc.”

Tội lỗi độc hại nói:

“Tôi là người không xứng đáng.”

Tội lỗi lành mạnh hướng tới sửa chữa.

Tội lỗi độc hại hướng tới trừng phạt.

Tội lỗi lành mạnh có điểm kết thúc: nhận lỗi – khắc phục – học hỏi – thay đổi.

Tội lỗi độc hại không có điểm kết thúc. Dù đã xin lỗi, bù đắp hoặc không còn khả năng thay đổi quá khứ, con người vẫn tiếp tục xét xử mình.

Khi ấy, cảm giác tội lỗi thường kết hợp với nhục nhã và tạo thành một vòng xoáy:

**Sai lầm → tự kết án → đau khổ → thu mình hoặc tự phá hoại → tạo thêm hậu quả → càng thấy tội lỗi.**

Một nghiên cứu trên các cựu binh điều trị PTSD cho thấy sự đau khổ do tội lỗi và nhục nhã nội tâm đều liên quan đến mức độ nghiêm trọng của triệu chứng PTSD. Đáng chú ý, tội lỗi liên quan đến sang chấn trong mẫu nghiên cứu này hầu như không tồn tại tách biệt hoàn toàn khỏi nhục nhã. [Nghiên cứu đăng trên *Psychological Trauma*](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30010379/).

 

III. Tội lỗi, dằn vặt sinh ra từ đâu?

 

1. Từ một sai lầm hoặc tổn thương có thật

Một lời nói làm tổn thương người thân. Một quyết định sai trong kinh doanh. Một lần phản bội. Một tai nạn. Một cơ hội đã bỏ lỡ. Một người cha, người mẹ cảm thấy mình chưa làm tròn trách nhiệm với con.

Sự việc có thể là thật, nhưng tâm trí thường không dừng ở việc đánh giá hành vi. Nó khái quát hóa:

“Tôi đã sai” trở thành “Tôi là người thất bại.”

“Tôi đã làm người khác tổn thương” trở thành “Tôi chỉ mang lại đau khổ.”

Một hành vi nhất thời bị biến thành bản sắc vĩnh viễn.

 

2. Từ trách nhiệm bị phóng đại

Có những người nhận trách nhiệm cho cả những điều nằm ngoài khả năng kiểm soát của mình:

“Giá như tôi gọi điện sớm hơn thì họ đã không gặp chuyện.”

“Nếu tôi giỏi hơn, bố mẹ đã không ly hôn.”

“Nếu tôi cố thêm một chút, gia đình đã không tan vỡ.”

“Người khác buồn nghĩa là tôi đã làm sai.”

Tâm trí nhìn lại quá khứ bằng kiến thức của hiện tại rồi đòi hỏi con người ngày ấy phải biết tất cả, thấy trước tất cả và làm đúng tất cả. Đó là một phiên tòa thiếu công bằng.

 

3. Từ những thông điệp được lập trình trong tuổi thơ

Một đứa trẻ thường xuyên nghe:

“Tất cả là tại con!”

“Vì con mà mẹ khổ.”

“Con làm bố mẹ thất vọng.”

“Con không được ích kỷ.”

có thể lớn lên với một chương trình vô thức: **Nhu cầu của mình là gánh nặng; hạnh phúc của người khác là trách nhiệm của mình.**

Sau này, họ cảm thấy tội lỗi khi từ chối, khi nghỉ ngơi, khi đặt ranh giới, khi thành công hơn người thân, thậm chí khi lựa chọn một cuộc đời phù hợp với chính mình.

 

4. Từ mất mát và sang chấn

Người sống sót sau tai nạn có thể tự hỏi: “Tại sao tôi còn sống mà họ không?”

Người mất người thân dằn vặt: “Giá như tôi quan tâm nhiều hơn…”

Người từng bị bạo hành có thể vô lý cho rằng mình đã gây ra hoặc cho phép sự việc xảy ra.

Một phân tích tổng hợp gồm 163 nghiên cứu với hơn 35.000 người sống sót sau sang chấn tìm thấy mối liên hệ đáng kể giữa tội lỗi liên quan đến sang chấn và triệu chứng PTSD; dữ liệu dọc cũng cho thấy tội lỗi có khả năng dự báo triệu chứng về sau ở mức nhỏ đến trung bình. Điều đó không chứng minh tội lỗi là nguyên nhân duy nhất, nhưng cho thấy nó có thể góp phần duy trì đau khổ. [Phân tích tổng hợp trên *Psychological Medicine*](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35781354/).

 

IV. Những biểu hiện nhiều người không nhận ra

Tội lỗi không phải lúc nào cũng xuất hiện dưới dạng nước mắt hay lời thú nhận. Nó có thể ẩn dưới nhiều hình thức:

* Liên tục nhớ lại và dựng lại một sự việc trong đầu.
* Luôn nói “giá như”, “đáng lẽ”, “tại tôi”.
* Không cho phép bản thân nghỉ ngơi hoặc hưởng thụ.
* Làm việc quá mức như một cách trả nợ.
* Cho đi quá mức vì sợ mình ích kỷ.
* Chấp nhận bị đối xử tệ vì nghĩ mình đáng bị như vậy.
* Phá hỏng cơ hội khi thành công bắt đầu xuất hiện.
* Không dám bước vào mối quan hệ mới.
* Cố kiểm soát mọi việc để không bao giờ mắc lỗi nữa.
* Xin lỗi liên tục, ngay cả khi mình không có lỗi.
* Dùng rượu, chất kích thích, ăn uống hoặc hành vi cưỡng chế để tạm thoát khỏi tiếng nói buộc tội bên trong.

Nguy hiểm nhất là khi con người vô thức biến đau khổ thành bằng chứng của đạo đức:

“Nếu tôi ngừng đau, nghĩa là tôi vô cảm.”

“Nếu tôi tha thứ cho mình, nghĩa là tôi phủ nhận hậu quả.”

Nhưng sự thật là: **Tự trừng phạt không thể sửa chữa quá khứ. Nó chỉ tiếp tục tạo thêm tổn thương trong hiện tại.**

 

V. Tội lỗi kéo dài gây ra hậu quả gì?

Nó lấy đi năng lượng sống, làm suy giảm sự tập trung và khiến con người liên tục quay về quá khứ thay vì hành động trong hiện tại.

Trong mối quan hệ, người mang tội lỗi có thể trở nên phục tùng, mất ranh giới, sợ xung đột hoặc âm thầm oán giận vì phải hy sinh quá nhiều. Một số người lại phòng vệ, đổ lỗi và nổi giận, bởi họ không chịu nổi việc đối diện với cảm giác có lỗi bên trong.

Trong công việc, họ có thể sợ quyết định, sợ sai, cầu toàn hoặc tự phá bỏ cơ hội thành công. Tiềm thức vận hành theo một logic nguy hiểm:

“Nếu tôi là người có lỗi, tôi không xứng đáng được thành công.”

Tội lỗi và nhục nhã cũng được ghi nhận có liên quan đến các khía cạnh của ý nghĩ và hành vi tự sát ở những người từng trải qua sang chấn. [Tổng quan hệ thống năm 2022](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36276326/). Đây là lý do cảm xúc này không nên bị xem nhẹ hoặc giải quyết bằng những câu như “Hãy quên đi” hay “Đừng nghĩ nữa”.

 

VI. NLP tiếp cận tội lỗi, dằn vặt như thế nào?

Theo góc nhìn NLP, con người không chỉ phản ứng với sự kiện đã xảy ra. Họ phản ứng với **cách tâm trí đang mã hóa, diễn giải và tái hiện sự kiện ấy trong hiện tại**.

Một sự việc đã kết thúc mười năm trước, nhưng nếu mỗi ngày tâm trí vẫn chiếu lại hình ảnh ở kích thước lớn, cận cảnh, kèm giọng nói buộc tội và cảm giác nặng nề trong cơ thể, hệ thần kinh vẫn có thể phản ứng như thể bản án đang diễn ra.

Quá trình huấn luyện NLP có thể tập trung vào các hướng sau:

 

1. Tách hành vi khỏi bản sắc

Thay vì:

“Tôi là người tồi tệ”,

người học được hướng dẫn xác định chính xác:

“Tôi đã thực hiện hành vi nào? Trong bối cảnh nào? Với nguồn lực và nhận thức nào vào thời điểm đó?”

NLP không phủ nhận sai lầm. NLP giúp con người ngừng đồng nhất toàn bộ con người mình với một hành vi trong quá khứ.

**Bạn có thể đã làm một việc sai, nhưng bạn không chỉ là sai lầm ấy.**

 

2. Kiểm tra trách nhiệm thực tế bằng Meta Model

Trainer hoặc Coach đặt những câu hỏi cụ thể:

* Chính xác điều gì là trách nhiệm của bạn?
* Điều gì nằm ngoài khả năng kiểm soát?
* Bạn biết chắc điều đó bằng bằng chứng nào?

* Bạn đang đánh giá con người trong quá khứ bằng hiểu biết của hiện tại phải không?
* Bạn đã làm gì để sửa chữa?
* Nếu tiếp tục tự trừng phạt thêm mười năm, ai sẽ thực sự được chữa lành?

Những câu hỏi này giúp phá vỡ sự khái quát hóa, xuyên tạc và nhận trách nhiệm quá mức.

 

3. Trị liệu Dòng thời gian

Trong thực hành Trị liệu Dòng thời gian, người học được hướng dẫn tiếp cận ký ức từ vị trí quan sát an toàn hơn; nhận diện nguồn gốc của cảm xúc, quyết định giới hạn hoặc ý nghĩa đã được hình thành; sau đó rút ra bài học cần thiết và cập nhật cách diễn giải.

Mục tiêu không phải xóa ký ức, xóa trách nhiệm hay giả vờ rằng sự việc chưa từng xảy ra.

Mục tiêu là **giữ lại bài học nhưng giải phóng sự trừng phạt cảm xúc không còn hữu ích**.

 

4. Thay đổi tiểu mô thức

NLP quan sát cách ký ức được biểu hiện qua hình ảnh, âm thanh và cảm giác: cảnh tượng ở gần hay xa, sáng hay tối, tĩnh hay chuyển động; giọng nói bên trong là của ai, âm lượng thế nào, phát ra từ đâu.

Thay đổi có chủ đích những đặc tính này có thể giúp giảm cường độ phản ứng chủ quan, để con người nhìn sự việc tỉnh táo hơn và lựa chọn cách đáp ứng mới.

 

5. Tháo gỡ neo tiêu cực, tích hợp mâu thuẫn

Một âm thanh, gương mặt, địa điểm hoặc ngày kỷ niệm có thể trở thành “neo” kích hoạt tội lỗi. NLP giúp nhận diện các tác nhân ấy, giảm phản ứng tự động và xây dựng trạng thái nguồn lực như bình tĩnh, trách nhiệm, lòng trắc ẩn và dũng khí.

Nếu bên trong có một phần muốn được tha thứ nhưng một phần khác đòi phải tiếp tục chịu phạt, kỹ thuật tích hợp các phần có thể giúp tìm ra ý định tích cực sâu xa của cả hai: sống có đạo đức, không lặp lại sai lầm và bảo vệ điều quan trọng.

Từ đó, con người tạo ra một lựa chọn mới tốt hơn tự hành hạ mình.

 

6. Tha thứ cho bản thân không phải là trốn tránh trách nhiệm

NLP không dạy con người phủ nhận hậu quả.

Một quá trình thay đổi có trách nhiệm cần bao gồm:

**Thừa nhận sự thật – chịu trách nhiệm đúng phần – xin lỗi hoặc bồi hoàn khi có thể – rút bài học – thiết lập hành vi mới – cho phép bản thân tiếp tục sống.**

Nếu còn điều có thể sửa, hãy sửa bằng hành động.

Nếu cần xin lỗi, hãy xin lỗi chân thành.

Nếu cần bồi thường, hãy bồi thường trong khả năng.

Nếu không thể thay đổi quá khứ, hãy biến bài học thành cách sống mới.

Đó mới là sự chuộc lỗi có giá trị.

Đau khổ thêm mười năm không trả lại mười năm đã mất. Nhưng sống tử tế, có trách nhiệm và tạo thêm giá trị trong mười năm tới có thể mang lại một ý nghĩa mới cho những gì đã xảy ra.

Các kỹ thuật NLP nên được sử dụng bởi người được đào tạo phù hợp và không thay thế chẩn đoán hay điều trị tâm lý–tâm thần. Nếu cảm giác tội lỗi đi kèm trầm cảm nặng, ám ảnh cưỡng chế, PTSD, ý nghĩ tự làm hại hoặc không muốn sống, hãy tìm chuyên gia sức khỏe tâm thần có giấy phép. Khi có nguy cơ tức thời tại Việt Nam, hãy gọi **115**, đến cơ sở cấp cứu gần nhất hoặc nhờ một người đáng tin ở bên.

 

VII. Đã đến lúc bước ra khỏi phòng xử án trong tâm trí

Có thể bạn đã mang một bản án quá lâu.

Có thể sai lầm ấy cần được nhìn nhận.

Có thể có trách nhiệm cần được thực hiện.

Nhưng sau khi đã rút ra bài học và thay đổi, bạn không cần tiếp tục dùng phần đời còn lại để trả giá cho một phiên bản cũ của mình.

Hãy tự hỏi:

“Tôi đang thật sự chịu trách nhiệm, hay chỉ đang tự trừng phạt?”

“Cảm giác dằn vặt này còn tạo ra giá trị gì?”

“Tôi cần sửa chữa điều gì bằng hành động?”

“Và tôi cần học cách tha thứ điều gì để được sống tiếp?”

Trong các chương trình **NLP và Coaching NLP**, người học không chỉ được nghe rằng hãy suy nghĩ tích cực hay hãy buông bỏ. Họ được học công cụ để nhận diện cấu trúc đang tạo ra cảm xúc, xử lý những ký ức còn mang điện tích, tháo gỡ neo tiêu cực, thay đổi quyết định giới hạn và thiết kế hành vi mới.

**Bạn không thể quay lại để viết lại sự kiện. Nhưng bạn có thể thay đổi ý nghĩa, rút ra bài học và viết tiếp cuộc đời bằng một con người trưởng thành hơn.**

Tội lỗi chỉ nên tồn tại đủ lâu để đánh thức trách nhiệm.

Đừng biến nó thành nhà tù giam giữ cả cuộc đời.

— **Nguyễn Xuân Hương**
*Master NLP Trainer – ABNLP*

.

CẢM XÚC NGUY HIỂM NHẤT: NHỤC NHÃ

 

CÓ NHỮNG NỖI ĐAU KHIẾN CON NGƯỜI KHÓC

** Nhưng cảm giác nhục nhã có thể khiến một người không còn muốn người khác nhìn thấy mình – thậm chí không muốn tiếp tục nhìn thấy chính mình.**

 

Một người thất bại có thể nghĩ:

“Tôi đã làm chưa tốt.”

Nhưng một người bị nhấn chìm trong nhục nhã lại kết luận:

**“Tôi là một con người tồi tệ, vô giá trị và không xứng đáng tồn tại.”**

Đây chính là điểm nguy hiểm nhất của cảm xúc nhục nhã: Nó không chỉ phê phán một hành vi. Nó tấn công toàn bộ bản sắc và giá trị con người.

 

Trong “Bản đồ ý thức” của David R. Hawkins, shame – xấu hổ hoặc nhục nhã – được đặt ở mức 20, tầng thấp nhất trong mô hình của ông. Cách xếp hạng này có thể được sử dụng như một **ẩn dụ triết học** để hình dung mức độ suy kiệt của trạng thái nhục nhã. Tuy nhiên, cần nói rõ: các con số 20, 30, 50… không phải thang đo tâm lý học đã được khoa học thực nghiệm xác nhận và không nên sử dụng để chẩn đoán con người.

Điều khoa học có thể xác nhận là: **nhục nhã và khuynh hướng thường xuyên cảm thấy xấu hổ sâu sắc có liên hệ với nhiều khó khăn tâm lý, tự chỉ trích và hành vi tự gây tổn thương.**

1. NHỤC NHÃ THỰC CHẤT LÀ GÌ?

Cần phân biệt rõ nhục nhã với tội lỗi.

Tội lỗi thường nói:

**“Tôi đã làm một việc sai.”**

Nhục nhã nói:

**“Tôi là một con người sai trái.”**

Tội lỗi hướng sự chú ý vào hành vi và có thể thúc đẩy con người sửa chữa, xin lỗi hoặc chịu trách nhiệm.

Nhục nhã hướng sự tấn công vào toàn bộ bản thân. Nó khiến một người tin rằng mình hỏng hóc, thấp kém, đáng khinh và không còn khả năng được yêu thương hay tha thứ.

Nghiên cứu của June Tangney và cộng sự cho thấy khuynh hướng xấu hổ có liên hệ mạnh với sự khó thích nghi tâm lý nói chung, trong khi khuynh hướng tội lỗi có mối liên hệ yếu hơn và khác biệt hơn với các vấn đề tâm lý. [Tangney, Wagner & Gramzow, 1992](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1500604/)

Điều đó không có nghĩa mọi cảm giác xấu hổ đều nguy hiểm. Xấu hổ thoáng qua có thể giúp con người nhận biết chuẩn mực xã hội. Vấn đề xuất hiện khi nó trở thành một bản sắc:

“Tôi không chỉ mắc sai lầm. Tôi chính là sai lầm.”

2. CẢM XÚC NHỤC NHÃ ĐƯỢC HÌNH THÀNH TỪ ĐÂU?

Nhục nhã thường được hình thành trong những trải nghiệm mà con người bị hạ thấp, phơi bày, chế giễu, từ chối hoặc làm mất phẩm giá.

Một đứa trẻ bị cha mẹ nói trước mặt người khác:

“Mày đúng là đồ vô dụng.”

Một học sinh trả lời sai và bị cả lớp cười.

Một người bị phản bội, xúc phạm, bạo hành hoặc công khai bí mật riêng tư.

Một người thất bại về tài chính và bị xem thường.

Một nạn nhân bị xâm hại nhưng lại tin rằng chính mình “bẩn thỉu” hoặc có lỗi.

Một người bị liên tục so sánh:

“Nhìn người ta mà xem. Còn mày chẳng làm nên trò trống gì.”

Trong trạng thái cảm xúc mạnh, tâm trí có thể không chỉ ghi nhớ sự kiện. Nó còn tạo ra một **quyết định giới hạn**:

“Tôi không đủ tốt.”

“Tôi không đáng được yêu.”

“Tôi không được để ai nhìn thấy con người thật.”

“Nếu tôi xuất hiện, tôi sẽ bị làm nhục.”

“Tốt nhất tôi nên biến mất.”

Theo góc nhìn NLP, chính những kết luận ấy mới có thể tiếp tục điều khiển cuộc đời nhiều năm sau khi sự kiện đã kết thúc.

 

3. TẠI SAO NHỤC NHÃ KHIẾN CON NGƯỜI MUỐN TRỐN KHỎI CHÍNH MÌNH?

Nhục nhã làm xuất hiện một thôi thúc rất mạnh: **che giấu**.

Con người cúi mặt, thu nhỏ cơ thể, tránh ánh mắt, không muốn giao tiếp và không dám xuất hiện. Họ sợ rằng nếu người khác nhìn đủ gần, những điều “xấu xa” bên trong sẽ bị phát hiện.

Nhưng không phải ai mang nhục nhã cũng tỏ ra yếu đuối.

Có người trở nên cầu toàn để không ai tìm thấy khuyết điểm.

Có người luôn khoe thành tích để che giấu cảm giác thấp kém.

Có người tấn công và hạ nhục người khác trước khi mình bị hạ nhục.

Có người kiểm soát bạn đời vì sợ bị từ chối.

Có người nghiện công việc, rượu, cờ bạc, tình dục hoặc mạng xã hội để không phải ở một mình với cảm giác bên trong.

Có người tự phá bỏ cơ hội vì tin rằng mình không xứng đáng thành công.

Bên ngoài, các biểu hiện rất khác nhau. Nhưng bên dưới có thể cùng là một tiếng nói:

**“Nếu người khác biết con người thật của tôi, họ sẽ không còn chấp nhận tôi.”**

## KHOA HỌC CHO THẤY ĐIỀU GÌ VỀ NHỤC NHÃ VÀ TỰ HỦY HOẠI?

Một tổng quan hệ thống và phân tích tổng hợp về xấu hổ, tội lỗi và tự gây tổn thương cho thấy hai cảm xúc này – đặc biệt là xấu hổ – có vai trò đáng chú ý trong việc tìm hiểu hành vi tự hại, dù mối liên hệ cụ thể còn phụ thuộc vào bối cảnh và chất lượng nghiên cứu. [Sheehy và cộng sự, 2019] (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31707184/)

Một tổng quan hệ thống khác nghiên cứu thanh thiếu niên và người trẻ cũng xem xét mối liên hệ giữa trải nghiệm bị làm nhục, xấu hổ với tự gây tổn thương và hành vi liên quan đến tự sát. Các tác giả lưu ý rằng đây là lĩnh vực quan trọng nhưng bằng chứng vẫn còn những giới hạn cần tiếp tục nghiên cứu. [Hawes và cộng sự, 2022] (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36417449/)

Nghiên cứu khác cho thấy tự chỉ trích, xấu hổ và cảm nhận địa vị xã hội thấp có liên hệ với trầm cảm và tự gây tổn thương. [Gilbert và cộng sự, 2010] (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20109278/)

Những kết quả này không có nghĩa cứ cảm thấy nhục nhã thì một người sẽ tự hại hoặc tự sát. Mối liên hệ không đồng nghĩa với số phận. Nhưng chúng cho thấy đây là cảm xúc cần được nhận diện nghiêm túc, đặc biệt khi đi cùng tuyệt vọng, cô lập, tự ghét bỏ và ý nghĩ “mọi người sẽ tốt hơn nếu không có tôi”.

 

4. NHỤC NHÃ HỦY HOẠI CUỘC ĐỜI NHƯ THẾ NÀO?

Trong sự nghiệp, người mang nhục nhã có thể không dám phát biểu, không dám nhận trách nhiệm và luôn sợ bị phát hiện mình “không đủ giỏi”.

Trong kinh doanh, họ có thể né bán hàng, ngại xuất hiện, sợ bị từ chối hoặc không dám định giá tương xứng.

Trong hôn nhân, họ có thể quá nhạy cảm với góp ý. Một câu nói bình thường bị nghe thành sự hạ thấp. Họ phản ứng bằng giận dữ, im lặng, kiểm soát hoặc rút lui.

Trong việc nuôi dạy con, người chưa chữa lành cảm giác nhục nhã có thể vô thức truyền nó sang thế hệ tiếp theo:

“Con làm bố mẹ mất mặt.”

“Có thế mà cũng không làm được.”

“Đừng để người khác biết chuyện này.”

Nhục nhã tạo ra một nghịch lý đau đớn: Con người khao khát được yêu thương nhưng lại che giấu chính mình. Họ muốn được kết nối nhưng không tin rằng con người thật của mình xứng đáng được kết nối.

 

5. NHỤC NHÃ KHÔNG PHẢI MỘT CẢM XÚC ĐƠN LẺ

Trong Coaching NLP, không nên chỉ gắn nhãn “nhục nhã” rồi tìm cách xóa nó thật nhanh.

Phía dưới cảm giác ấy thường có nhiều lớp:

* **Tổn thương:** Tôi đã bị xúc phạm, từ chối hoặc phản bội.
* **Sợ hãi:** Tôi sợ bị phơi bày, đánh giá hoặc loại bỏ.
* **Tội lỗi:** Tôi tin mình đã gây ra điều không thể tha thứ.
* **Giận dữ:** Tôi giận người đã làm nhục mình hoặc giận chính mình.
* **Buồn bã:** Tôi đau vì mất phẩm giá, tình yêu hoặc cảm giác thuộc về.
* **Niềm tin giới hạn:** Tôi không đủ tốt, không trong sạch, không xứng đáng.
* **Quyết định giới hạn:** Tôi phải giấu mình, không được nổi bật, không được tin ai.

Muốn giải quyết sâu, cần xác định đúng cấu trúc và nguồn gốc của từng lớp thay vì chỉ yêu cầu con người “hãy tự tin lên”.

 

6. TRỊ LIỆU DÒNG THỜI GIAN ĐƯỢC ỨNG DỤNG NHƯ THẾ NÀO?

Trong hệ thống NLP, **Time Line Therapy – Trị liệu Dòng thời gian** được sử dụng như một quy trình coaching nhằm giúp khách hàng quan sát cách những cảm xúc và quyết định giới hạn được liên kết với các trải nghiệm quá khứ.

Mục tiêu không phải xóa ký ức hay giả vờ sự kiện chưa từng xảy ra.

Quy trình phù hợp có thể giúp khách hàng:

1. Xác định cảm xúc hiện tại và tác nhân kích hoạt.
2. Nhận diện quyết định giới hạn đang gắn với cảm xúc.
3. Làm việc trên biểu tượng dòng thời gian, tiếp cận trải nghiệm từ vị trí quan sát thay vì bị nhấn chìm hoàn toàn.
4. Tìm những sự kiện nền có liên quan, không ép buộc phải nhớ bằng mọi giá.
5. Rút ra những bài học và nguồn lực cần thiết từ góc nhìn trưởng thành hiện tại.
6. Tách trách nhiệm thực tế khỏi việc tự kết án toàn bộ bản thân.
7. Kiểm tra lại các tình huống tương lai để xây dựng phản ứng mới.

Với nhục nhã, cần đặc biệt làm việc với nỗi sợ bị phơi bày, bị loại bỏ hoặc bị hạ thấp; cảm giác tổn thương; tội lỗi không phù hợp; và những quyết định như “Tôi không xứng đáng”.

Không nên hứa rằng một quy trình sẽ “xóa sạch” nhục nhã hay nỗi sợ trong mọi trường hợp. Kết quả phụ thuộc vào hoàn cảnh, mức độ tổn thương, năng lực của người thực hành và sự phù hợp của phương pháp.

 

7. THÁO GỠ NEO TIÊU CỰC

Một giọng nói, ánh mắt, căn phòng hoặc tình huống có thể trở thành neo kích hoạt trạng thái nhục nhã.

Trong NLP, người học có thể được hướng dẫn:

* Nhận diện chính xác tác nhân kích hoạt.
* Tách tác nhân hiện tại khỏi ý nghĩa cũ.
* Xây dựng và củng cố neo nguồn lực như bình tĩnh, phẩm giá, an toàn và tự tôn.

* Thực hành phản ứng mới khi gặp lại tình huống tương tự.

Mục tiêu không phải để con người không bao giờ cảm thấy khó chịu. Mục tiêu là để tác nhân cũ không còn tự động nắm toàn bộ quyền điều khiển.

 

8. THAY ĐỔI TIỂU MÔ THỨC

Nhục nhã thường được mã hóa bằng những hình ảnh và âm thanh rất mạnh:

Khuôn mặt người đang cười nhạo.

Ánh mắt khinh thường.

Tiếng nói: “Mày vô dụng.”

Hình ảnh bản thân nhỏ bé, tối tăm hoặc bị bao quanh bởi mọi người.

Với **Submodalities—tiểu mô thức**, người học quan sát kích thước, khoảng cách, độ sáng, chuyển động, âm lượng và vị trí của những biểu tượng ấy.

Khi cấu trúc biểu hiện thay đổi—hình ảnh lùi xa hơn, âm thanh nhỏ lại, góc nhìn chuyển từ bên trong sang vị trí quan sát—cường độ cảm xúc có thể thay đổi.

Đây không phải việc phủ nhận sự kiện. Đó là thay đổi cách tâm trí đang trình chiếu sự kiện trong hiện tại.

 

9. ĐỔI KHUNG: TỪ “TÔI LÀ NGƯỜI XẤU” SANG “TÔI ĐÃ TRẢI QUA MỘT SỰ KIỆN ĐAU ĐỚN”

Đổi khung không phải tô hồng quá khứ.

Nó giúp phân biệt:

“Tôi bị làm nhục” không có nghĩa “Tôi đáng bị làm nhục”.

“Tôi mắc sai lầm” không có nghĩa “Tôi là một sai lầm”.

“Tôi từng bất lực” không có nghĩa “Tôi mãi mãi bất lực”.

“Tôi đã bị xâm hại” tuyệt đối không có nghĩa “Tôi bẩn thỉu hay có lỗi”.

Một con người phải chịu trách nhiệm cho hành vi sai của mình. Nhưng chịu trách nhiệm khác hoàn toàn với việc kết án toàn bộ giá trị bản thân.

**Trách nhiệm mở đường cho sửa chữa. Nhục nhã đóng cánh cửa và buộc con người phải trốn chạy.**

 

10. ĐIỀU QUAN TRỌNG NHẤT: KHÔNG COACHING MỘT MÌNH KHI ĐANG CÓ NGUY CƠ TỰ HẠI

Nếu một người nói rằng họ chán sống, muốn biến mất, muốn tự làm đau hoặc đã có kế hoạch tự sát, ưu tiên không phải là thực hiện kỹ thuật NLP ngay lập tức.

Hãy ở lại với họ, lắng nghe mà không phán xét, đưa các phương tiện có thể gây hại ra xa nếu an toàn, liên hệ người thân đáng tin cậy và đưa họ đến cơ sở cấp cứu hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần. Khi có nguy cơ tức thời tại Việt Nam, gọi **115** để được hỗ trợ cấp cứu y tế; nếu có nguy cơ gây hại cho bản thân hoặc người khác, có thể gọi **113**. [Hướng dẫn hỗ trợ khẩn cấp tại Việt Nam](https://www.gov.uk/government/publications/vietnam-mental-health-support-abroad/mental-health-support-for-british-nationals-in-vietnam)

Hỏi thẳng một người rằng họ có đang nghĩ đến tự sát không không “gieo ý tưởng” vào đầu họ. Một tổng quan cho thấy việc hỏi và nói về tự sát không làm tăng ý nghĩ tự sát, và trong một số bối cảnh còn có thể hỗ trợ giảm bớt khó khăn. [Dazzi và cộng sự, 2014](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24998511/)

NLP Coaching có thể hỗ trợ phát triển cá nhân và thay đổi mô thức, nhưng không thay thế đánh giá, chẩn đoán hay điều trị chuyên môn trong khủng hoảng sức khỏe tâm thần.

 

11. NHỤC NHÃ LÀ TRẢI NGHIỆM—KHÔNG PHẢI DANH TÍNH

Bạn có thể đã bị làm nhục, nhưng bạn không sinh ra để sống trong nhục nhã.

Bạn có thể đã mắc sai lầm, nhưng bạn không phải là sai lầm.

Bạn có thể từng bị từ chối, nhưng điều đó không quyết định giá trị tồn tại của bạn.

Cảm xúc nhục nhã muốn bạn cúi đầu, che giấu và biến mất. Con đường hồi phục bắt đầu khi bạn đủ can đảm đưa trải nghiệm ấy ra ánh sáng an toàn, gọi đúng tên nó và tách điều đã xảy ra khỏi con người mà bạn có thể trở thành.

**Nếu cảm giác nhục nhã, tự ghét bỏ hoặc nỗi sợ bị phơi bày đang âm thầm điều khiển cuộc đời, hãy tìm sự hỗ trợ phù hợp. Với những trường hợp thích hợp, NLP và Coaching NLP có thể giúp bạn nhận diện neo tiêu cực, thay đổi tiểu mô thức, đổi khung ý nghĩa và làm việc với những quyết định giới hạn trên dòng thời gian.**

Đừng để lời nói của một người trong quá khứ trở thành tiếng nói bên trong bạn suốt cả cuộc đời.

Đừng để một khoảnh khắc bị hạ thấp trở thành bản án cho phẩm giá của bạn.

**Đám mây nhục nhã có thể rất đen. Nhưng nó không phải bầu trời. Và nó tuyệt đối không phải con người thật của bạn.**

**Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương**
*ABNLP – Hoa Kỳ*

.

## ĐIỀU ĐÁNG SỢ NHẤT KHÔNG PHẢI LÀ TRONG TÂM TRÍ BẠN CÓ NHỮNG RÀO CẢN

 

** Điều đáng sợ nhất là bạn không nhận ra chúng, rồi tin rằng cách mình đang suy nghĩ chính là sự thật.**

Có những người sống cả đời trong một căn phòng tối nhưng không biết căn phòng ấy có cửa.

Họ cho rằng mình đã hiểu bản thân.

Họ tin những kết luận của mình là đúng.

Họ gọi nỗi sợ là thận trọng.
Gọi trì hoãn là chờ đúng thời điểm.
Gọi sự kiểm soát là yêu thương.
Gọi nóng giận là tính thẳng thắn.
Gọi từ bỏ là biết chấp nhận thực tế.

Họ không nhận ra rằng suy nghĩ, cảm xúc, niềm tin, xung đột và hành vi của mình đang bị vận hành bởi những chương trình được hình thành từ quá khứ.

Trong NLP, năm rào cản này có thể được hình dung như **năm đám mây tiêu cực** che phủ bầu trời tâm trí:

1. Suy nghĩ tiêu cực.
2. Cảm xúc tiêu cực.
3. Niềm tin giới hạn.
4. Mâu thuẫn nội tâm và mâu thuẫn mối quan hệ.
5. Hành vi, thói quen tiêu cực.

Mỗi đám mây đã đủ gây khó khăn. Nhưng trong thực tế, chúng hiếm khi tồn tại riêng lẻ. Chúng kết nối với nhau thành một hệ thống khép kín, tự củng cố và âm thầm quyết định chất lượng cuộc đời.

 

## ĐÁM MÂY THỨ NHẤT: SUY NGHĨ TIÊU CỰC LÀM CON NGƯỜI NHÌN SAI THỰC TẠI

Suy nghĩ tiêu cực không chỉ là vài phút bi quan. Nó là cách tâm trí liên tục lựa chọn thông tin bất lợi, phóng đại nguy cơ, thu nhỏ nguồn lực và dự đoán kết quả tồi tệ.

Một người thất bại một lần nhưng kết luận:

“Tôi làm gì cũng thất bại.”

Một người bị phản bội nhưng tin:

“Không thể tin bất kỳ ai.”

Một người bước qua tuổi 40 và nghĩ:

“Đã quá muộn để bắt đầu lại.”

Theo NLP, con người không phản ứng trực tiếp với thực tại. Chúng ta phản ứng với bản đồ mà tâm trí tạo ra về thực tại.

Khi bản đồ bị chi phối bởi lược bỏ, khái quát hóa và bóp méo, con người không còn nhìn thấy đầy đủ những gì đang xảy ra. Họ chỉ nhìn thấy những dữ liệu phù hợp với nỗi sợ và kết luận cũ.

Cơ hội vẫn ở đó, nhưng họ không nhìn thấy.

Nguồn lực vẫn tồn tại, nhưng họ không truy cập được.

Con đường vẫn có, nhưng tâm trí đã kết luận trước rằng không thể đi.

## ĐÁM MÂY THỨ HAI: CẢM XÚC TIÊU CỰC KHIẾN QUÁ KHỨ TIẾP TỤC SỐNG TRONG HIỆN TẠI

Cảm xúc không phải kẻ thù. Sợ hãi, giận dữ, buồn bã hay tội lỗi đều có thể mang một tín hiệu cần thiết.

Nhưng khi cảm xúc quá mạnh, kéo dài hoặc không còn phù hợp với hiện tại, nó bắt đầu chiếm quyền điều khiển.

Một lời nói hôm nay có thể đánh thức nỗi đau từ hai mươi năm trước.

Một sự im lặng của bạn đời có thể kích hoạt cảm giác bị bỏ rơi từ thời thơ ấu.

Một sai sót nhỏ trong công việc có thể làm sống lại nỗi xấu hổ từng bị chế giễu trước lớp.

Con người tưởng mình đang phản ứng với hiện tại. Thực ra, họ đang phản ứng bằng toàn bộ ký ức và ý nghĩa của quá khứ.

Nghiên cứu của Gross và Levenson cho thấy việc che giấu biểu hiện cảm xúc không nhất thiết làm giảm trải nghiệm bên trong, đồng thời có thể đi kèm một số thay đổi sinh lý liên quan đến hoạt hóa. [Gross & Levenson, 1993](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8326473/)

Vì vậy, nói “Tôi ổn” không đồng nghĩa với cảm xúc đã được xử lý.

Một người có thể im lặng bên ngoài nhưng bên trong vẫn đang chiến đấu.

Và cuộc chiến ấy lấy đi sự bình an, khả năng tập trung, niềm vui sống và chất lượng những mối quan hệ quan trọng nhất.

 

## ĐÁM MÂY THỨ BA: NIỀM TIN GIỚI HẠN BIẾN MỘT KẾT LUẬN THÀNH BẢN ÁN

Suy nghĩ được lặp lại trong cảm xúc mạnh có thể trở thành niềm tin.

“Tôi không đủ giỏi.”

“Tôi không xứng đáng.”

“Tôi không có khả năng thành công.”

“Cuộc đời tôi chỉ đến thế thôi.”

Niềm tin giới hạn nguy hiểm bởi nó không xuất hiện dưới dạng một giả thuyết. Nó xuất hiện như một sự thật hiển nhiên.

Khi đã tin “Tôi không thể”, con người sẽ không còn tìm cách. Họ giảm nỗ lực, né tránh cơ hội và không cho mình đủ thời gian để phát triển năng lực.

Sau đó, kết quả thấp trở thành bằng chứng:

“Thấy chưa, tôi đã biết mình không thể.”

Nghiên cứu kinh điển về **bất lực học được** mở ra hiểu biết rằng trải nghiệm thiếu khả năng kiểm soát có thể làm giảm nỗ lực phản ứng ngay cả khi cơ hội kiểm soát xuất hiện sau đó. [Maier & Seligman, 2016](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27337390/)

Đáng sợ nhất là cánh cửa có thể đã mở, nhưng con người không còn đứng dậy để bước ra.

Không phải cuộc đời không cho họ cơ hội.

Mà niềm tin đã tước quyền hành động trước khi cơ hội được kiểm chứng.

## ĐÁM MÂY THỨ TƯ: MÂU THUẪN KHIẾN CON NGƯỜI TỰ CHỐNG LẠI CHÍNH MÌNH VÀ NGƯỜI MÌNH YÊU

Một phần muốn thành công. Phần khác sợ thất bại.

Một phần muốn thay đổi. Phần khác muốn giữ nguyên để được an toàn.

Một phần muốn gần gũi bạn đời. Phần khác sợ tổn thương nên lạnh lùng, kiểm soát hoặc bỏ chạy.

Khi không hiểu mâu thuẫn bên trong, con người tự kết án:

“Tôi yếu đuối.”

“Tôi thiếu kỷ luật.”

“Tôi chẳng hiểu chính mình.”

Thực tế, các phần bên trong có thể đang cùng muốn bảo vệ con người nhưng sử dụng những chiến lược đối lập.

Mâu thuẫn không được giải quyết sẽ tiêu hao năng lượng, tạo ra trì hoãn, do dự, tự phá bỏ và mất niềm tin vào chính mình.

Khi được đưa vào hôn nhân, xung đột bên trong dễ biến thành cuộc chiến giữa hai người.

Người này càng yêu cầu nói chuyện, người kia càng im lặng.

Người kia càng rút lui, người này càng gây áp lực.

Một người muốn được kết nối nhưng dùng chỉ trích.

Một người muốn giữ hòa khí nhưng dùng né tránh.

Cả hai đều có nhu cầu chính đáng, nhưng chiến lược của người này lại kích hoạt nỗi sợ của người kia.

Nghiên cứu theo dõi các cặp đôi cho thấy mô thức **đòi hỏi–rút lui** có nhiều mối liên hệ với mức độ hài lòng trong quan hệ ở hiện tại và sau đó. [Heavey, Christensen & Malamuth, 1995] (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7593873/)

Hai người sống cùng nhà nhưng ngày càng xa lạ.

Không phải vì hết yêu.

Mà vì họ đã lặp lại một vòng tương tác tổn thương quá lâu mà không ai nhận diện được cấu trúc của nó.

 

## ĐÁM MÂY THỨ NĂM: HÀNH VI VÀ THÓI QUEN TIÊU CỰC BIẾN RÀO CẢN THÀNH SỐ PHẬN

Bốn đám mây đầu tiên cuối cùng sẽ biểu hiện thành hành vi.

Suy nghĩ “Tôi không thể” tạo ra trạng thái bất lực.

Trạng thái bất lực kích hoạt hành vi trì hoãn.

Trì hoãn tạo ra kết quả thấp.

Kết quả thấp củng cố niềm tin “Tôi không thể.”

Vòng lặp khép kín:

**Suy nghĩ → Cảm xúc → Niềm tin → Mâu thuẫn → Hành vi → Kết quả → Củng cố chương trình cũ.**

Một lần trì hoãn chưa phá hỏng sự nghiệp.

Một lần nổi giận chưa làm tan vỡ gia đình.

Một ngày sống thiếu kỷ luật chưa hủy hoại sức khỏe.

Nhưng khi một hành vi được lặp lại hàng nghìn lần, nó trở thành thói quen. Thói quen tạo thành cách sống. Cách sống tạo thành kết quả. Và kết quả kéo dài sẽ được gọi là số phận.

Nghiên cứu về thói quen cho thấy hành vi lặp lại trong bối cảnh ổn định có thể trở nên ngày càng tự động; thời gian hình thành khác nhau rất lớn giữa mỗi người và mỗi hành vi. [Lally và cộng sự, 2010](https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejsp.674)

Bạn không đánh mất cuộc đời trong một ngày.

Bạn đánh mất nó từng giờ qua những thói quen nhỏ mà mình xem là không đáng kể.

 

## NGUY HIỂM NHẤT LÀ CON NGƯỜI LUÔN TIN RẰNG MÌNH ĐÃ BIẾT

Người không biết nhưng nhận ra mình chưa biết vẫn còn cơ hội học.

Người đang bị giới hạn nhưng nhận ra rào cản vẫn còn cơ hội thay đổi.

Nguy hiểm nhất là người không biết nhưng tin rằng mình biết hết.

Họ nói:

“Tôi hiểu bản thân tôi nhất.”

“Tính tôi vốn như vậy.”

“Tôi đã thử tất cả rồi.”

“Không ai thay đổi được tôi.”

“Vấn đề nằm ở người khác.”

Khi đó, mọi phản hồi đều bị xem là công kích. Mọi câu hỏi đều bị xem là phủ nhận. Mọi cơ hội thay đổi đều bị bộ lọc cũ loại bỏ.

Họ không còn tìm sự thật. Họ chỉ tìm bằng chứng để bảo vệ điều mình đang tin.

Đây là chiếc khóa cuối cùng của nhà tù tâm trí: **con người đồng nhất bản thân với chính rào cản của mình.**

Họ không nói: “Tôi đang có một suy nghĩ tiêu cực.”

Họ nói: “Đó là sự thật.”

Không nói: “Tôi đang trải qua một cảm xúc.”

Họ nói: “Tôi là người như vậy.”

Không nói: “Tôi đang sử dụng một hành vi chưa hiệu quả.”

Họ nói: “Đây là bản chất của tôi.”

Khi một chương trình được biến thành bản sắc, con người sẽ bảo vệ nó ngay cả khi nó đang làm mình đau khổ.

 

## NẾU KHÔNG GỠ BỎ NĂM ĐÁM MÂY, CUỘC ĐỜI SẼ ĐI VỀ ĐÂU?

Bạn vẫn có thể sống.

Vẫn thức dậy, đi làm, kiếm tiền, nuôi con và hoàn thành trách nhiệm.

Nhưng sống không có nghĩa là đang sống đúng với toàn bộ khả năng của mình.

Bạn có thể đạt được một số thành công nhưng luôn bất an vì sợ mất đi.

Có gia đình nhưng không còn kết nối.

Có tiền nhưng không cảm thấy đủ.

Có kiến thức nhưng không hành động.

Có ước mơ nhưng không đủ tin vào mình để bắt đầu.

Bên ngoài, mọi thứ có vẻ ổn. Bên trong, bạn mệt mỏi, trống rỗng và không còn biết điều gì làm mình thật sự vui.

Năm đám mây không chỉ ngăn con người tạo ra thành tựu. Chúng còn lấy đi khả năng tận hưởng thành tựu.

Bởi hạnh phúc không chỉ phụ thuộc vào những gì bạn có. Nó phụ thuộc vào trạng thái mà bạn mang theo khi trải nghiệm những điều mình có.

Nếu bên trong đầy sợ hãi, nghi ngờ, xung đột và thói quen tự phá bỏ, ngay cả khi đứng giữa ánh sáng, bạn vẫn có thể chỉ nhìn thấy bóng tối.

 

## GỠ ĐÁM MÂY KHÔNG CÓ NGHĨA XÓA BỎ MỌI ĐIỀU TIÊU CỰC

Con người không cần trở thành một cỗ máy luôn tích cực.

Sợ hãi vẫn cần để cảnh báo nguy cơ.

Buồn bã vẫn cần để đi qua mất mát.

Giận dữ vẫn có thể báo hiệu ranh giới bị xâm phạm.

Mục tiêu không phải tiêu diệt cảm xúc hay phủ nhận thực tế.

Mục tiêu là nhận diện những mô thức không còn hữu ích, hiểu ý định phía sau chúng và lấy lại quyền lựa chọn cách suy nghĩ, cảm nhận và hành động.

NLP và Coaching NLP cung cấp những mô hình để con người:

Nhận diện cách tâm trí đang lược bỏ, bóp méo và khái quát hóa.

Quản trị trạng thái thay vì bị cảm xúc kéo đi.

Kiểm chứng và thay đổi niềm tin giới hạn.

Tích hợp các phần đang xung đột.

Nhìn mối quan hệ từ nhiều vị trí nhận thức.

Thiết kế hành vi mới và thực hành cho đến khi trở thành năng lực.

Nhưng không công cụ nào thay đổi được một người vẫn khẳng định rằng mình không cần thay đổi.

Bước đầu tiên luôn là sự trung thực:

**Có thể vấn đề không hoàn toàn nằm ở cuộc đời, hoàn cảnh hay người khác. Có thể một phần vấn đề nằm trong bản đồ mà tôi đang dùng để nhìn tất cả những điều đó.**

 

## ĐỪNG ĐỂ ĐÁM MÂY TRỞ THÀNH BẦU TRỜI CỦA CUỘC ĐỜI BẠN

Bạn không phải suy nghĩ tiêu cực của mình.

Bạn không phải cảm xúc đau khổ của mình.

Bạn không phải niềm tin giới hạn được hình thành từ quá khứ.

Bạn không phải cuộc xung đột hay thói quen mà mình đã lặp lại.

Đó là những chương trình đã được học, không phải toàn bộ con người bạn.

Đám mây có thể đã tồn tại nhiều năm, nhưng đám mây không phải bầu trời.

**Nếu bạn nhận ra mình đang sống trong một hoặc nhiều vòng lặp trên, đừng chỉ đọc bài viết rồi tiếp tục cuộc sống cũ. Hãy đăng ký tham gia chương trình NLP hoặc Coaching NLP để được hướng dẫn nhận diện, tháo gỡ và xây dựng lại chương trình vận hành bên trong.**

Đừng đợi đến khi sự nghiệp bế tắc, hôn nhân rạn vỡ, sức lực cạn kiệt và niềm vui biến mất mới bắt đầu thay đổi.

Có những cái giá không được trả bằng tiền.

Chúng được trả bằng những năm tháng không bao giờ quay lại.

**Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương**
*ABNLP – Hoa Kỳ*

 

GỠ BỎ 5 RÀO CẢN TÂM TRÍ | BỘ KỸ THUẬT COACHING NLP CHỮA LÀNH NỘI TÂM – Nguyễn Xuân Hương

---

 

## CUỘC ĐỜI KHÔNG ĐƯỢC QUYẾT ĐỊNH BỞI ĐIỀU BẠN THỈNH THOẢNG LÀM 

 

** Nó được định hình bởi những hành vi bạn lặp lại mỗi ngày, nhiều đến mức không còn nhận ra mình đang lựa chọn chúng.**

Có người biết hút thuốc có hại nhưng vẫn không thể dừng.

Biết cần tập thể dục nhưng liên tục trì hoãn.

Biết nóng giận sẽ làm tổn thương gia đình nhưng mỗi khi bị kích hoạt lại phản ứng như cũ.

Biết phải tập trung làm việc nhưng cứ vài phút lại mở điện thoại.

Biết một mối quan hệ không còn lành mạnh nhưng vẫn quay lại đúng vòng lặp cũ.

Sau mỗi lần như vậy, họ tự trách:

“Tôi thiếu ý chí.”

“Tôi không có kỷ luật.”

“Tôi là người không thể thay đổi.”

Nhưng hành vi và thói quen tiêu cực không chỉ là vấn đề ý chí. Chúng thường là kết quả cuối cùng của cả một hệ thống bên trong gồm tác nhân kích hoạt, suy nghĩ, cảm xúc, niềm tin, nhu cầu và phần thưởng vô thức.

Đó là “đám mây” thứ năm trong năm rào cản tâm trí: **hành vi và thói quen tiêu cực.**

 

## HÀNH VI TIÊU CỰC VÀ THÓI QUEN TIÊU CỰC KHÁC NHAU THẾ NÀO?

Hành vi là điều con người thực hiện trong một tình huống cụ thể. Thói quen là hành vi đã được lặp lại trong những bối cảnh tương tự đến mức nó được kích hoạt tương đối tự động.

Một lần bạn trì hoãn chưa tạo thành thói quen trì hoãn.

Nhưng mỗi khi gặp công việc khó, bạn cảm thấy lo lắng, mở điện thoại để né tránh và nhận được sự dễ chịu tức thời—vòng lặp ấy lặp lại nhiều lần sẽ dần trở thành chương trình quen thuộc.

Cấu trúc thường là:

**Tác nhân kích hoạt → Trạng thái → Hành vi → Phần thưởng hoặc sự giải thoát tức thời → Lặp lại.**

Tác nhân có thể là một thời điểm, địa điểm, con người, cảm xúc hoặc hình ảnh trong tâm trí.

Hành vi có thể là ăn uống quá mức, lướt mạng, nổi giận, im lặng, trì hoãn hoặc né tránh.

Phần thưởng không nhất thiết là niềm vui. Đôi khi nó chỉ là cảm giác được giải thoát tạm thời khỏi căng thẳng, buồn chán, cô đơn hoặc sợ hãi.

Đó là lý do một hành vi có thể gây hại về lâu dài nhưng vẫn được tâm trí duy trì: **nó đang giải quyết một nhu cầu nào đó trong ngắn hạn.**

 

## THÓI QUEN KHÔNG PHẢI TÍNH CÁCH

Một người thường xuyên trì hoãn có thể nói: “Tôi là người lười biếng.”

Một người hay nóng giận kết luận: “Tính tôi vốn thế.”

Khi hành vi bị gắn vào bản sắc, việc thay đổi trở nên khó khăn hơn. Nếu “tôi là người nóng tính”, mỗi lần nổi giận chỉ tiếp tục chứng minh con người của tôi.

Trong NLP, cần phân biệt rõ:

**“Tôi đã thực hiện một hành vi” không đồng nghĩa với “Tôi chính là hành vi đó.”**

Hành vi là một chiến lược đã được học. Mà chiến lược đã được học thì có thể được nhận diện, điều chỉnh và thay thế bằng một chiến lược hiệu quả hơn.

Điều này không loại bỏ trách nhiệm cá nhân. Ngược lại, nó trả lại cho con người quyền chịu trách nhiệm mà không phải kết án toàn bộ giá trị bản thân.

 

## KHOA HỌC CHO THẤY HÀNH VI LẶP LẠI GẮN CHẶT VỚI BỐI CẢNH

Trong hai nghiên cứu nhật ký về đời sống thường ngày, Wendy Wood, Jeffrey Quinn và Deborah Kashy cho thấy nhiều hành vi được lặp lại trong những bối cảnh ổn định và khi hành vi đã trở thành thói quen, con người có xu hướng suy nghĩ ít hơn về chính hành động đang thực hiện. [Wood, Quinn & Kashy, 2002] (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12500811/)

Điều này giúp giải thích vì sao bạn có thể quyết tâm thay đổi vào buổi sáng nhưng tối đến vẫn quay về hành vi cũ.

Ý định mới tồn tại trong ý thức. Nhưng khi tác nhân quen thuộc xuất hiện—chiếc ghế cũ, thời điểm cũ, cảm xúc cũ, người cũ—chương trình quen thuộc được kích hoạt.

Bạn không chỉ đang chống lại một hành vi. Bạn đang đi vào một bối cảnh chứa toàn bộ những tín hiệu từng kích hoạt hành vi ấy.

Vì vậy, muốn thay đổi thói quen, đừng chỉ hỏi:

“Tôi phải cố gắng mạnh mẽ hơn thế nào?”

Hãy hỏi:

“Điều gì thường xảy ra ngay trước hành vi này?”

“Tôi đang ở đâu, với ai và cảm thấy thế nào?”

“Hành vi ấy đang đem lại cho tôi lợi ích tức thời nào?”

“Tôi có thể đáp ứng nhu cầu đó bằng một hành vi khác lành mạnh hơn không?”

 

## THÓI QUEN KHÔNG ĐƯỢC HÌNH THÀNH TRONG 21 NGÀY

Một quan niệm phổ biến cho rằng con người chỉ cần 21 ngày để hình thành thói quen. Nhưng nghiên cứu thực tế cho thấy quá trình này khác nhau rất lớn giữa mỗi người và mỗi hành vi.

Trong nghiên cứu của Phillippa Lally và cộng sự, người tham gia lựa chọn một hành vi ăn uống hoặc vận động và thực hiện trong bối cảnh ổn định. Thời gian ước tính để đạt mức tự động hóa cao có trung vị khoảng 66 ngày, nhưng dao động rất rộng, từ 18 đến 254 ngày trong các trường hợp phù hợp với mô hình nghiên cứu. [Lally và cộng sự, 2010](https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejsp.674)

Điều quan trọng không phải là biến “66 ngày” thành một công thức mới. Nghiên cứu cho thấy không có một con số cố định áp dụng cho mọi người.

Thông điệp thực tế là:

**Thay đổi cần sự lặp lại trong bối cảnh ổn định. Một lần bỏ lỡ không phá hủy toàn bộ quá trình. Nhưng hành vi mới cần đủ thời gian để trở nên tự nhiên.**

Nhiều người không thất bại vì họ không thể thay đổi. Họ thất bại vì mong một chương trình được xây dựng trong nhiều năm phải biến mất sau vài ngày.

 

## HẬU QUẢ CỦA THÓI QUEN TIÊU CỰC KHÔNG XUẤT HIỆN NGAY LẬP TỨC

Một lần thức khuya không phá hủy sức khỏe.

Một lần trì hoãn không làm sụp đổ sự nghiệp.

Một lần nói lời tổn thương chưa chắc chấm dứt hôn nhân.

Nhưng chính vì hậu quả không xuất hiện ngay nên con người dễ xem nhẹ hành vi.

Mỗi lần lặp lại giống như một lá phiếu được bỏ cho con người mà bạn đang trở thành.

Bạn trì hoãn một lần, hậu quả chưa rõ. Nhưng lặp lại trong nhiều năm, bạn đánh mất cơ hội, năng lực và niềm tin vào chính mình.

Bạn nổi giận một lần, gia đình có thể tha thứ. Nhưng nếu liên tục lặp lại, ngôi nhà dần trở thành nơi mọi người phải dè chừng.

Bạn dùng điện thoại để thoát khỏi căng thẳng vài phút. Nhưng hàng nghìn lần như vậy có thể làm phân mảnh sự tập trung và lấy đi những giờ sống có giá trị nhất.

**Thói quen tiêu cực không lấy đi cuộc đời bạn trong một ngày. Nó lấy đi từng phần rất nhỏ, cho đến khi bạn nhìn lại và không hiểu nhiều năm đã biến mất ở đâu.**

 

## BỐN ĐÁM MÂY TRƯỚC KẾT TINH THÀNH ĐÁM MÂY THỨ NĂM

Hành vi tiêu cực hiếm khi tồn tại riêng lẻ.

**Suy nghĩ tiêu cực** nói: “Làm cũng không được.”

**Cảm xúc tiêu cực** tạo ra sợ hãi, buồn chán hoặc bất lực.

**Niềm tin giới hạn** kết luận: “Tôi không có khả năng.”

**Mâu thuẫn nội tâm** khiến một phần muốn thay đổi nhưng phần khác muốn giữ nguyên để an toàn.

Cuối cùng, con người lựa chọn né tránh, trì hoãn hoặc phản ứng theo thói quen. Kết quả kém lại quay về củng cố suy nghĩ, cảm xúc và niềm tin cũ.

Vòng lặp hoàn chỉnh là:

**Bản đồ bên trong → Trạng thái → Hành vi → Kết quả → Củng cố bản đồ cũ.**

Đó là lý do chỉ ép hành vi bên ngoài thường không đủ. Nếu nhu cầu, cảm xúc và niềm tin phía sau không được xử lý, hành vi cũ có thể quay lại hoặc được thay bằng một hành vi tiêu cực khác.

 

## NLP GIÚP THAY ĐỔI HÀNH VI VÀ THÓI QUEN NHƯ THẾ NÀO?

NLP bắt đầu bằng việc làm rõ **kết quả mong muốn**. Không chỉ “Tôi muốn bỏ trì hoãn”, mà là: “Trong hoàn cảnh trước đây tôi thường trì hoãn, tôi muốn thực hiện hành vi cụ thể nào?”

Tiếp theo, NLP giúp **khơi gợi chiến lược hiện tại**:

Tác nhân nào xuất hiện trước?
Bạn nhìn thấy hình ảnh gì?
Bạn nói gì với mình?
Cảm xúc bắt đầu ở đâu trong cơ thể?
Bạn thực hiện hành vi theo trình tự nào?
Bạn nhận được lợi ích tức thời gì?

Với **Reframing**, người học khám phá ý định tích cực phía sau hành vi. Một phần trì hoãn có thể muốn tránh thất bại. Một phần ăn quá mức có thể đang tìm sự an ủi. Hiểu ý định không phải để biện minh, mà để tìm hành vi mới đáp ứng cùng nhu cầu mà không tạo ra hậu quả cũ.

Với **Anchoring và State Management**, con người xây dựng trạng thái phù hợp trước khi hành động.

Với **Submodalities và Swish Pattern**, người học làm việc với những hình ảnh kích hoạt hành vi cũ và luyện tập sự chuyển hướng sang hình ảnh bản thân thực hiện lựa chọn mới.

Với **New Behavior Generator**, hành vi mới được hình dung, thử nghiệm và điều chỉnh trong tâm trí trước khi đưa vào tình huống thực tế.

Với **Future Pacing**, người học tưởng tượng những bối cảnh tương lai từng kích hoạt thói quen cũ và thực hành phản ứng mới, nhằm tăng khả năng nhận ra lựa chọn khi tình huống thật xuất hiện.

NLP cũng giúp thiết kế kế hoạch cụ thể theo cấu trúc:

**“Khi tác nhân X xuất hiện, tôi sẽ thực hiện hành vi Y.”**

Cách lập kế hoạch “nếu–thì” này có điểm tương đồng với khái niệm **implementation intentions** trong tâm lý học. Một phân tích tổng hợp từ 94 phép kiểm tra độc lập cho thấy loại kế hoạch xác định trước khi nào, ở đâu và hành động thế nào có tác động tích cực đến việc đạt mục tiêu. [Gollwitzer & Sheeran, 2006] (https://kops.uni-konstanz.de/entities/publication/2e749bfb-8533-437c-8203-7e788c910c5f)

Đây không phải bằng chứng riêng cho NLP, nhưng nó củng cố nguyên lý quan trọng: **mong muốn phải được chuyển thành một phản ứng cụ thể gắn với một tình huống cụ thể.**

 

THAY ĐỔI HÀNH VI THÓI QUEN TIÊU CỰC BẰNG SWISH | KỸ THUẬT COACHING NLP – Nguyễn Xuân Hương

 

## BẠN KHÔNG PHÁ BỎ THÓI QUEN—BẠN XÂY DỰNG MỘT CON ĐƯỜNG MỚI

Hành vi cũ đã được lặp lại hàng trăm hoặc hàng nghìn lần. Đừng yêu cầu bản thân phải hoàn hảo ngay từ lần đầu thay đổi.

Mục tiêu không phải chưa bao giờ quay lại hành vi cũ. Mục tiêu là nhận ra sớm hơn, dừng lại nhanh hơn, lựa chọn tốt hơn và liên tục củng cố con đường mới.

Mỗi lần bạn thực hiện hành vi mới, bạn đang bỏ một lá phiếu cho tương lai mình muốn tạo ra.

Nếu bạn đã nhiều lần quyết tâm nhưng vẫn quay lại thói quen cũ, đừng chỉ tiếp tục tự trách hoặc chờ thêm động lực.

**Hãy đăng ký tham gia NLP hoặc Coaching NLP để nhận diện cấu trúc đang duy trì hành vi, xử lý nhu cầu phía sau và xây dựng chiến lược thay đổi phù hợp với chính mình.**

Đối với nghiện chất, cờ bạc, rối loạn ăn uống, tự làm hại bản thân hoặc hành vi gây nguy hiểm, hãy tìm chuyên gia y tế hay sức khỏe tâm thần có giấy phép. Coaching NLP không thay thế chẩn đoán và điều trị chuyên môn.

Đám mây hành vi có thể đã bao phủ cuộc đời bạn nhiều năm. Nhưng thói quen không phải số phận.

**Điều đã được học có thể được học lại. Điều đã được lặp thành chương trình có thể được thay thế bằng một chương trình tốt hơn—khi bạn hiểu đúng cơ chế, có công cụ phù hợp và quyết tâm hành động đến cùng.**

**Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương**
*ABNLP – Hoa Kỳ*

https://nguyenxuanhuong.com/su-nghiep/5-dam-may-tieu-cuc-nhung-rao-can-am-tham-co-the-lay-di-ca-mot-cuoc-doi/

## NHIỀU CUỘC CHIẾN DIỄN RA BÊN NGOÀI

THỰC CHẤT BẮT ĐẦU TỪ NHỮNG XUNG ĐỘT CHƯA ĐƯỢC GIẢI QUYẾT BÊN TRONG MỖI CON NGƯỜI

Có người rất muốn thành công nhưng cứ đến thời điểm phải hành động lại trì hoãn.

Một phần trong họ muốn tiến lên. Một phần khác lại sợ thất bại, sợ bị đánh giá hoặc sợ mất đi sự an toàn hiện tại.

Có người yêu bạn đời nhưng mỗi lần xảy ra bất đồng lại nói ra những lời làm tổn thương nhau.

Một phần muốn được yêu thương và thấu hiểu. Một phần khác muốn tự vệ, giành phần đúng hoặc tránh bị tổn thương thêm lần nữa.

Con người không hiểu điều gì đang xảy ra nên tự trách mình:

“Tại sao tôi biết mà vẫn không làm?”

“Tại sao tôi yêu người ấy mà lại liên tục làm họ đau?”

“Tại sao chúng tôi càng muốn nói chuyện lại càng xa nhau?”

Đó là “đám mây” thứ tư trong năm rào cản tâm trí: **mâu thuẫn nội tâm và mâu thuẫn mối quan hệ.**

 

## MÂU THUẪN NỘI TÂM THỰC CHẤT LÀ GÌ?

Mâu thuẫn nội tâm xuất hiện khi bên trong một người tồn tại từ hai mong muốn, giá trị, niềm tin hoặc chiến lược đối lập.

Bạn muốn thay đổi nhưng cũng muốn an toàn.

Bạn muốn tự do nhưng sợ mất sự ổn định.

Bạn muốn nói ra sự thật nhưng sợ người khác tổn thương.

Bạn muốn chấm dứt một mối quan hệ nhưng vẫn khao khát được yêu thương.

Trong NLP, có thể hiểu mỗi xu hướng như một “phần” đang thực hiện một ý định nào đó. “Phần” ở đây không nhất thiết là một cấu trúc tách biệt trong não, mà là cách gọi hữu ích cho những mô thức suy nghĩ, cảm xúc và hành vi đang theo đuổi các mục tiêu khác nhau.

Một phần muốn bạn kinh doanh để phát triển. Phần còn lại muốn bạn tránh rủi ro để bảo vệ gia đình.

Một phần muốn gần gũi bạn đời. Phần khác lại muốn giữ khoảng cách để không bị tổn thương.

Nhìn bên ngoài, chúng dường như chống phá nhau. Nhưng ở tầng sâu hơn, mỗi phần thường đang cố bảo vệ một giá trị tích cực như an toàn, được công nhận, được yêu thương, tự do hoặc duy trì phẩm giá.

Vấn đề không phải một phần tốt và một phần xấu. Vấn đề là các phần đang sử dụng những chiến lược đối nghịch và không còn phối hợp với nhau.

## KHOA HỌC GỌI TÊN SỰ KHÓ CHỊU DO BẤT NHẤT BÊN TRONG

Lý thuyết **bất hòa nhận thức** của Leon Festinger mô tả trạng thái khó chịu khi niềm tin, thái độ và hành vi của con người không nhất quán. Trong thí nghiệm kinh điển của Festinger và Carlsmith, người tham gia phải nói điều không phù hợp với trải nghiệm thực tế của mình; kết quả cho thấy con người có xu hướng điều chỉnh cách đánh giá để giảm sự bất nhất ấy. [Festinger & Carlsmith, 1959](https://psychclassics.yorku.ca/Festinger/)

Điều này minh họa một nguyên lý quan trọng: Con người có nhu cầu tạo ra sự nhất quán bên trong.

Nhưng họ không phải lúc nào cũng giải quyết bất nhất bằng cách tốt nhất. Có người thay đổi hành vi. Có người thay đổi cách diễn giải. Có người phủ nhận vấn đề. Có người đổ lỗi cho hoàn cảnh hoặc cho người khác.

Ví dụ, một người tin rằng “Gia đình là quan trọng nhất” nhưng liên tục làm việc đến kiệt sức có thể cảm thấy giằng xé. Thay vì nhìn nhận sự bất nhất, họ tự biện minh: “Tôi làm tất cả cũng chỉ vì gia đình.”

Lời giải thích có thể giúp giảm khó chịu trong chốc lát, nhưng mâu thuẫn nền vẫn còn nguyên.

 

## MÂU THUẪN NỘI TÂM GÂY RA HẬU QUẢ GÌ?

Khi hai phần liên tục kéo con người theo hai hướng, năng lượng bị tiêu hao vào cuộc chiến bên trong thay vì được sử dụng để hành động.

Họ suy nghĩ rất nhiều nhưng không quyết định.

Quyết định rồi lại nghi ngờ.

Bắt đầu rồi tự phá bỏ.

Tiến lên một bước rồi lùi lại hai bước.

Mâu thuẫn kéo dài có thể tạo ra trì hoãn, mất tập trung, cảm giác tội lỗi, bất lực và không còn tin tưởng chính mình.

Nguy hiểm hơn, con người thường gắn hành vi mâu thuẫn ấy vào bản sắc:

“Tôi là người thiếu kỷ luật.”

“Tôi yếu đuối.”

“Tôi không biết mình muốn gì.”

Trong khi điều họ cần không phải là ép một phần phải biến mất. Điều họ cần là hiểu ý định của mỗi phần, tìm mục tiêu cao hơn mà cả hai cùng hướng tới và xây dựng một chiến lược mới đáp ứng được những giá trị quan trọng.

 

## TỪ CUỘC CHIẾN BÊN TRONG ĐẾN XUNG ĐỘT VỢ CHỒNG

Mâu thuẫn mối quan hệ không chỉ xuất hiện vì hai người có quan điểm khác nhau. Nó xuất hiện khi hai “bản đồ thế giới”, hai hệ giá trị, hai lịch sử cảm xúc và hai cách tự bảo vệ va chạm với nhau.

Người vợ nói:

“Anh chẳng bao giờ quan tâm đến em.”

Ý định sâu hơn có thể là: “Em muốn được kết nối và cảm thấy mình quan trọng.”

Người chồng nghe thấy:

“Anh là một người chồng tồi.”

Anh lập tức im lặng hoặc bỏ đi để tránh bị công kích.

Người vợ nhìn thấy sự im lặng và kết luận: “Anh ấy không quan tâm.” Cô tiếp tục truy vấn, chỉ trích và yêu cầu nói cho ra vấn đề.

Anh càng bị gây sức ép càng rút lui.

Cô càng thấy anh rút lui càng gây sức ép.

Hai người không còn giải quyết vấn đề ban đầu. Họ bị cuốn vào một vòng lặp:

**Người này đòi hỏi → Người kia rút lui → Người này tăng áp lực → Người kia đóng cửa mạnh hơn.**

Nghiên cứu về mô thức **demand–withdraw**, tức một người gây sức ép hoặc yêu cầu thay đổi trong khi người kia né tránh hoặc rút lui, cho thấy mô thức này có liên hệ với mức độ hài lòng thấp hơn trong quan hệ. Một nghiên cứu theo dõi các cặp đôi trong khoảng 2,5 năm cũng tìm thấy nhiều mối liên hệ giữa hành vi đòi hỏi–rút lui và sự hài lòng ở cả thời điểm ban đầu lẫn sau đó. [Heavey, Christensen & Malamuth, 1995] (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7593873/)

Nghiên cứu quan sát các cặp vợ chồng trong chính ngôi nhà của họ cũng ghi nhận mô thức này trong các xung đột đời thường và mối liên hệ của nó với khó khăn hôn nhân. [Papp, Kouros & Cummings, 2009](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3218801/)

Những nghiên cứu này không nói rằng mọi cặp đôi đều giống nhau. Nhưng chúng cho thấy xung đột thường được duy trì bởi **một vòng tương tác**, không chỉ do lỗi của một cá nhân.

 

## TẠI SAO HAI NGƯỜI YÊU NHAU VẪN LÀM TỔN THƯƠNG NHAU?

Bởi trong trạng thái bị đe dọa, con người thường không còn nghe ý định sâu bên dưới lời nói. Họ chỉ phản ứng với ý nghĩa mà tâm trí mình gán cho lời nói ấy.

Một câu góp ý được nghe thành coi thường.

Một sự im lặng được hiểu thành bỏ rơi.

Một nhu cầu riêng tư bị diễn giải thành lạnh nhạt.

Một mong muốn gần gũi bị cảm nhận như kiểm soát.

Mỗi người phản ứng với bản đồ của mình, rồi tin rằng mình đang phản ứng với sự thật khách quan.

Khi cảm xúc tăng cao, mục tiêu ban đầu “hiểu nhau và giải quyết vấn đề” dễ bị thay thế bằng những mục tiêu vô thức:

Phải chứng minh tôi đúng.
Phải khiến người kia nhận lỗi.
Phải bảo vệ mình.
Phải làm người kia đau như tôi đã đau.

Đến lúc đó, người thắng trong cuộc tranh cãi có thể cũng là người thua trong mối quan hệ.

## NLP GIÚP GIẢI QUYẾT MÂU THUẪN NỘI TÂM NHƯ THẾ NÀO?

Với **Parts Integration**, người học được hướng dẫn nhận diện hai phần đang xung đột, khám phá ý định tích cực của từng phần và tìm một mục tiêu cao hơn mà cả hai đều đồng thuận.

Phần muốn tiến lên và phần muốn an toàn không nhất thiết phải tiêu diệt nhau. Chúng có thể cùng xây dựng một chiến lược phát triển có chuẩn bị, có giới hạn rủi ro và có trách nhiệm.

Với **Reframing**, con người tách hành vi khỏi ý định. Trì hoãn có thể là một chiến lược bảo vệ đã lỗi thời, chứ không phải bằng chứng rằng họ lười biếng.

Với **Outcome Specification**, mong muốn mơ hồ được chuyển thành kết quả rõ ràng, giúp các phần bên trong có cùng một hướng đi.

Mục tiêu không phải buộc một phần phải thua. Mục tiêu là tạo ra sự thống nhất để con người có thể hành động bằng toàn bộ nguồn lực của mình.

 

HÓA GIẢI MÂU THUẪN NỘI TÂM BẰNG HỢP NHẤT CÁC PHẦN | KỸ THUẬT COACHING NLP – Nguyễn Xuân Hương

 

## NLP HỖ TRỢ GIẢI QUYẾT MÂU THUẪN MỐI QUAN HỆ NHƯ THẾ NÀO?

Với **Perceptual Positions**, mỗi người học cách nhìn xung đột từ ba vị trí:

Vị trí của chính mình: Tôi cảm thấy và cần điều gì?

Vị trí của người kia: Nếu ở trong bản đồ và lịch sử của họ, tôi có thể đang trải nghiệm điều gì?

Vị trí quan sát: Nếu đứng ngoài cuộc, tôi nhìn thấy vòng lặp nào đang diễn ra giữa hai người?

Với **Meta Model**, những kết luận như “Anh luôn vô tâm” hoặc “Em chẳng bao giờ hiểu anh” được làm rõ bằng các câu hỏi cụ thể. Khi ngôn ngữ tuyệt đối được tháo gỡ, hai người có thể quay về sự kiện thay vì tấn công bản sắc của nhau.

Với **State Management và Anchoring**, mỗi người học cách hạ cường độ cảm xúc trước khi tiếp tục đối thoại. Một cuộc trò chuyện quan trọng rất khó tạo ra kết quả tốt nếu cả hai đang ở trong trạng thái chiến đấu hoặc bỏ chạy.

Với **Reframing**, hành vi của người kia có thể được nhìn lại từ ý định sâu hơn. Im lặng đôi khi không phải không quan tâm; nó có thể là cách một người tự bảo vệ khi cảm thấy quá tải. Tuy nhiên, hiểu ý định không có nghĩa chấp nhận mọi hành vi. Ranh giới và trách nhiệm vẫn cần được xác lập rõ ràng.

 

HÓA GIẢI MÂU THUẪN MỐI QUAN HỆ BẰNG 3 VỊ TRÍ NHẬN THỨC | KỸ THUẬT COACHING NLP – Nguyễn Xuân Hương

 

## ĐỪNG CỐ THẮNG NGƯỜI MÌNH MUỐN GIỮ LẠI

Đám mây mâu thuẫn khiến con người nhìn người thân như đối thủ và nhìn một phần của chính mình như kẻ phá hoại.

Nhưng phía sau nhiều cuộc chiến là những nhu cầu chưa được gọi tên:

Được an toàn.
Được tôn trọng.
Được lắng nghe.
Được yêu thương.
Được tự do là chính mình.

Khi ý định sâu hơn được nhận diện, bản đồ được mở rộng và trạng thái được điều chỉnh, con người có thể tìm thấy những lựa chọn mà trước đây họ không nhìn thấy.

Nếu bạn đang sống trong sự giằng xé, trì hoãn và tự phá bỏ chính mình; nếu vợ chồng càng nói càng tổn thương, càng cố gần nhau lại càng xa nhau, đừng tiếp tục hy vọng thời gian sẽ tự giải quyết một mô thức đã lặp lại nhiều năm.

**Hãy đăng ký tham gia NLP hoặc Coaching NLP để nhận diện cấu trúc xung đột, tích hợp các phần bên trong và xây dựng lại cách giao tiếp trong mối quan hệ.**

Nếu mối quan hệ có bạo lực, đe dọa, cưỡng ép hoặc nguy cơ mất an toàn, hãy ưu tiên kế hoạch bảo vệ và tìm sự trợ giúp từ chuyên gia, cơ quan có thẩm quyền. Coaching không thay thế hỗ trợ pháp lý, y khoa hay trị liệu chuyên môn khi cần thiết.

**Bạn không cần chiến thắng một phần của chính mình. Bạn cũng không cần đánh bại người mình yêu. Điều cần thiết là hiểu đúng điều đang xảy ra và học một chiến lược mới để cùng hướng tới kết quả tốt đẹp hơn.**

**Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương**
*ABNLP – Hoa Kỳ*

 

https://nguyenxuanhuong.com/su-nghiep/5-rao-can-tam-tri-dam-may-thu-nam-hanh-vi-thoi-quen-tieu-cuc/

## NHÀ TÙ NGUY HIỂM NHẤT KHÔNG ĐƯỢC XÂY BẰNG SẮT THÉP

 

** Nó được xây bằng những điều con người tin là đúng về chính mình.**

Có những người không thiếu năng lực, nhưng tin rằng mình không đủ giỏi.

Không thiếu cơ hội, nhưng tin rằng mình không xứng đáng.

Không phải không thể thay đổi, nhưng tin rằng mình đã quá muộn.

Họ nhìn thấy cánh cửa nhưng không bước tới. Họ có ước mơ nhưng không dám hành động. Họ có khả năng nhưng liên tục tự thu nhỏ mình để phù hợp với những kết luận được hình thành từ nhiều năm trước.

Đó là “đám mây” thứ ba trong năm rào cản tâm trí: **niềm tin giới hạn.**

 

## NIỀM TIN GIỚI HẠN THỰC CHẤT LÀ GÌ?

Niềm tin không đơn giản là một suy nghĩ thoáng qua. Nó là điều con người đã chấp nhận như một sự thật, rồi dùng sự thật đó để giải thích bản thân, người khác và thế giới.

“Tôi không có năng lực kinh doanh.”

“Tôi không thể nói trước đám đông.”

“Tôi không xứng đáng được yêu thương.”

“Người như tôi không thể thành công.”

“Tiền bạc rất khó kiếm.”

“Tất cả đàn ông đều phản bội.”

“Khi đã ngoài 40 tuổi thì không thể bắt đầu lại.”

Những câu nói ấy nghe giống sự thật, nhưng phần lớn chỉ là những kết luận được hình thành từ một số trải nghiệm có giới hạn.

Theo NLP, niềm tin hoạt động như một bộ lọc nhận thức. Nó quyết định con người chú ý đến điều gì, bỏ qua điều gì, diễn giải sự kiện ra sao và cho phép mình thực hiện những hành vi nào.

**Niềm tin không nhất thiết mô tả chính xác năng lực. Nhưng nó có thể quyết định một người có sử dụng năng lực ấy hay không.**

 

## NIỀM TIN GIỚI HẠN ĐƯỢC HÌNH THÀNH TỪ ĐÂU?

Nhiều niềm tin được hình thành trong giai đoạn con người chưa đủ nhận thức để kiểm chứng thông tin.

Một đứa trẻ nghe cha mẹ nói: “Con vụng về lắm” có thể biến nhận xét về một hành vi thành kết luận về toàn bộ con người: “Tôi là người vụng về.”

Một học sinh bị cười khi trả lời sai có thể hình thành niềm tin: “Tôi không nên phát biểu.”

Một người từng thất bại trong kinh doanh có thể khái quát hóa: “Tôi không có số làm giàu.”

Niềm tin cũng có thể được tạo ra từ môi trường, văn hóa, trường học, tôn giáo, truyền thông hoặc những người có ảnh hưởng. Khi một thông điệp được lặp lại đủ nhiều, đặc biệt trong trạng thái cảm xúc mạnh, tâm trí có thể tiếp nhận nó mà không còn kiểm chứng.

Quá trình thường diễn ra như sau:

**Sự kiện → Cách diễn giải → Cảm xúc → Kết luận → Lặp lại → Niềm tin.**

Vấn đề là con người thường quên mất sự kiện và cách mình đã diễn giải nó. Họ chỉ còn giữ lại kết luận.

 

## KHI NIỀM TIN ĐƯỢC HÌNH THÀNH, TÂM TRÍ SẼ TÌM BẰNG CHỨNG ĐỂ BẢO VỆ NÓ

Trong thí nghiệm nổi tiếng năm 1960, nhà tâm lý học Peter Wason nhận thấy người tham gia thường tìm những ví dụ xác nhận giả thuyết của mình thay vì chủ động kiểm tra các trường hợp có thể bác bỏ nó. Nghiên cứu này trở thành một nền tảng quan trọng trong việc tìm hiểu xu hướng xác nhận niềm tin đã có. [Wason, 1960](https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17470216008416717)

Điều tương tự có thể xảy ra trong cuộc sống.

Nếu bạn tin “Tôi không được tôn trọng”, tâm trí sẽ đặc biệt chú ý đến một ánh mắt lạnh nhạt, nhưng bỏ qua mười người đang lắng nghe mình.

Nếu bạn tin “Tôi luôn thất bại”, bạn sẽ ghi nhớ sâu sắc một dự án không thành công nhưng xem những kết quả tốt trước đó chỉ là may mắn.

Niềm tin tạo ra bộ lọc. Bộ lọc lựa chọn bằng chứng. Bằng chứng được lựa chọn lại củng cố niềm tin.

Đó là một vòng tròn khép kín.

 

## NIỀM TIN GIỚI HẠN CÓ THỂ TẠO RA “BẤT LỰC HỌC ĐƯỢC”

Các nghiên cứu kinh điển của Martin Seligman và Steven Maier về hiện tượng “bất lực học được” cho thấy khi một sinh vật trải nghiệm tình trạng không kiểm soát được kết quả, nó có thể giảm nỗ lực hành động ngay cả khi sau đó cơ hội kiểm soát đã xuất hiện. Những nghiên cứu ban đầu được thực hiện trên động vật và không thể được đồng nhất trực tiếp với đời sống con người, nhưng chúng mở ra một hướng nghiên cứu quan trọng về vai trò của khả năng kiểm soát được cảm nhận. [Seligman & Maier, 1967](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6032570/), [Maier & Seligman, 2016](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27337390/)

Trong đời sống, một người thất bại nhiều lần có thể không chỉ nghĩ: “Cách làm này chưa hiệu quả.” Họ bắt đầu tin: “Dù tôi làm gì cũng vô ích.”

Khi đó, họ ngừng thử nghiệm, ngừng tìm phương pháp và ngừng nhìn thấy cơ hội. Không phải vì cơ hội không còn, mà vì niềm tin đã loại bỏ hành động trước khi kết quả mới có thể xuất hiện.

Chuỗi vận hành thường là:

**Niềm tin giới hạn → Trạng thái bất lực → Hành động hạn chế → Kết quả thấp → Củng cố niềm tin.**

Một người tin mình không thể nói trước đám đông sẽ né tránh mọi cơ hội luyện tập. Vì không luyện tập, kỹ năng không phát triển. Khi buộc phải phát biểu, họ làm chưa tốt và kết luận: “Đúng là tôi không có khả năng.”

Niềm tin ban đầu đã góp phần tạo ra chính bằng chứng dùng để bảo vệ nó.

 

## KHOA HỌC CHO THẤY NIỀM TIN VỀ NĂNG LỰC LIÊN QUAN ĐẾN HÀNH ĐỘNG

Nhà tâm lý học Albert Bandura phát triển khái niệm **self-efficacy—niềm tin vào khả năng thực hiện một hành động cần thiết để tạo ra kết quả**. Theo mô hình này, kỳ vọng về năng lực có liên quan đến việc con người có bắt đầu hành động hay không, nỗ lực bao nhiêu và duy trì bao lâu khi gặp trở ngại. [Bandura, 1977 – Stanford] (https://longevity.stanford.edu/self-efficacy-toward-a-unifying-theory-of-behavior-change/)

Điều này không có nghĩa chỉ cần tin là sẽ thành công. Niềm tin không thay thế kiến thức, kỹ năng và hành động.

Nhưng nếu một người đã tin chắc mình không thể, họ thường sẽ không huy động đủ nguồn lực để học và thực hành.

**Niềm tin không tự tạo ra thành tựu. Nhưng nó có thể mở hoặc khóa cánh cửa dẫn đến hành động tạo ra thành tựu.**

 

## NIỀM TIN GIỚI HẠN GÂY RA HẬU QUẢ GÌ?

Trong công việc, nó khiến người có năng lực không dám nhận trách nhiệm lớn.

Trong kinh doanh, nó khiến chủ doanh nghiệp sợ mở rộng, sợ bán hàng hoặc không dám định giá tương xứng.

Trong hôn nhân, niềm tin “Tôi không đáng được yêu” có thể khiến một người chấp nhận sự tổn thương hoặc liên tục kiểm soát bạn đời.

Trong giáo dục con cái, cha mẹ có thể vô tình truyền lại những niềm tin về tiền bạc, thành công, tình yêu và giá trị bản thân.

Đáng sợ nhất là niềm tin giới hạn thường ngụy trang thành tính cách:

“Tôi vốn là người như vậy.”

Nhưng “tôi đang có một niềm tin” hoàn toàn khác với “tôi chính là niềm tin đó.”

## NLP GIÚP THAY ĐỔI NIỀM TIN GIỚI HẠN NHƯ THẾ NÀO?

NLP không thay một niềm tin tiêu cực bằng một câu khẳng định tích cực sáo rỗng. Quá trình thay đổi cần làm rõ cấu trúc đã tạo nên niềm tin.

Với **Meta Model**, người học kiểm chứng những từ tuyệt đối như “luôn luôn”, “không bao giờ”, “tất cả” và “không thể”.

“Tôi không thể thành công.”

Không thể bằng cách nào?
Trong mọi lĩnh vực hay chỉ một hoàn cảnh?
Ai nói rằng bạn không thể?
Bạn đã từng tạo ra kết quả nào trái với kết luận đó?
Bạn cần học thêm điều gì để khả năng trở nên khác đi?

Với **Reframing**, sự kiện được tách khỏi kết luận về bản sắc. “Tôi đã thất bại” không còn đồng nghĩa với “Tôi là người thất bại.”

Với **Submodalities**, người học khám phá cách tâm trí mã hóa một điều mình tin và từng bước thay đổi cấu trúc biểu hiện của niềm tin giới hạn.

Với những **quy trình thay đổi niềm tin**, Coaching NLP giúp người học xác định ý định bảo vệ phía sau niềm tin cũ, tìm bằng chứng phản chứng, lựa chọn niềm tin mới có tính thực tế và đưa nó vào hành động kiểm chứng.

Một niềm tin mới hữu ích không phải là:

“Tôi có thể làm mọi thứ.”

Mà có thể là:

**“Tôi có thể học, thực hành, nhận phản hồi và tiến bộ để tạo ra kết quả tốt hơn.”**

 

GỠ BỎ NIỀM TIN GIỚI HẠN BẰNG NGÔN NGỮ META | KỸ THUẬT COACHING NLP – Nguyễn Xuân Hương

 

## NIỀM TIN KHÔNG PHẢI CON NGƯỜI CỦA BẠN

Một niềm tin có thể đã giúp bạn tự bảo vệ trong quá khứ nhưng trở thành rào cản trong hiện tại.

Bạn không cần căm ghét nó. Bạn cần hiểu nó, kiểm chứng nó và quyết định xem nó còn phù hợp với tương lai mình muốn kiến tạo hay không.

Đám mây niềm tin có thể đã che phủ năng lực của bạn nhiều năm. Nhưng đám mây không phải bầu trời.

**Nếu bạn đã sống quá lâu trong những câu “Tôi không thể”, “Tôi không đủ” và “Tôi không xứng đáng”, hãy đăng ký tham gia chương trình NLP hoặc Coaching NLP để nhận diện và thay đổi những chương trình đang giới hạn cuộc đời mình.**

Đừng để một kết luận được hình thành từ quá khứ tiếp tục trở thành bản án cho tương lai.

**Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương**
*ABNLP – Hoa Kỳ*

 

https://nguyenxuanhuong.com/su-nghiep/5-rao-can-tam-tri-dam-may-thu-tu-mau-thuan-noi-tam-va-mau-thuan-moi-quan-he/

## CẢM XÚC TIÊU CỰC KHÔNG ĐÁNG SỢ KHI NÓ XUẤT HIỆN.

 

** Nó đáng sợ khi một người không hiểu nó, chống lại nó hoặc để nó âm thầm điều khiển cuộc đời mình.**

Có những người đã rời khỏi một biến cố nhiều năm, nhưng biến cố ấy chưa bao giờ rời khỏi họ.

Họ vẫn sống, làm việc, chăm sóc gia đình và cố gắng tỏ ra bình thường. Nhưng chỉ một lời nói, một ánh mắt, một sự im lặng hay một tình huống giống quá khứ cũng có thể đánh thức toàn bộ nỗi đau cũ.

Họ nổi giận dù không muốn.
Họ lo lắng dù chưa có chuyện gì xảy ra.
Họ buồn rất lâu mà không hiểu tại sao.
Họ né tránh yêu thương vì sợ bị tổn thương.
Họ mệt mỏi vì phải liên tục chiến đấu với chính mình.

Đó là “đám mây” thứ hai trong năm rào cản tâm trí: **cảm xúc tiêu cực.**

 

## CẢM XÚC TIÊU CỰC THỰC CHẤT LÀ GÌ?

Giận dữ, buồn bã, sợ hãi, lo lắng, tội lỗi hay tổn thương không phải kẻ thù. Mỗi cảm xúc ban đầu đều mang một tín hiệu hoặc một ý định bảo vệ.

Sợ hãi cảnh báo nguy cơ.
Giận dữ báo hiệu ranh giới có thể đang bị xâm phạm.
Buồn bã giúp con người nhận biết một mất mát.
Tội lỗi có thể nhắc chúng ta điều chỉnh hành vi và khôi phục giá trị.

Vấn đề không nằm ở việc cảm xúc xuất hiện. Vấn đề xuất hiện khi cảm xúc trở nên quá mạnh, kéo dài, không còn phù hợp với hoàn cảnh hiện tại hoặc khiến con người mất quyền lựa chọn hành vi.

Một cơn giận vài phút có thể giúp bạn bảo vệ giới hạn. Nhưng giận dữ được mang theo mười năm có thể phá hủy sức khỏe và các mối quan hệ.

Một nỗi sợ trong tình huống nguy hiểm giúp bạn sống sót. Nhưng nỗi sợ tiếp tục xuất hiện khi nguy hiểm không còn có thể biến cuộc sống thành một nhà tù.

**Cảm xúc là thông tin. Nhưng cảm xúc không phải lúc nào cũng là sự thật về hiện tại.**

 

## ĐÁM MÂY CẢM XÚC ĐƯỢC HÌNH THÀNH TỪ ĐÂU?

Cảm xúc không xuất hiện trực tiếp từ sự kiện. Nó hình thành từ ý nghĩa mà tâm trí gán cho sự kiện ấy.

Hai người có thể gặp cùng một lời phê bình. Một người xem đó là phản hồi để tiến bộ. Người kia lại nghe thấy thông điệp: “Tôi không đủ tốt.” Sự kiện giống nhau, nhưng bản đồ và ý nghĩa khác nhau tạo ra hai trạng thái hoàn toàn khác nhau.

Nhiều cảm xúc tiêu cực bắt nguồn từ những trải nghiệm đầu đời, khi con người chưa đủ nhận thức để diễn giải điều đang xảy ra.

Một đứa trẻ bị cha mẹ lớn tiếng có thể không nghĩ: “Cha mẹ đang căng thẳng.” Nó có thể kết luận: “Tôi không được yêu thương.”

Một lần bị phản bội có thể được khái quát thành: “Không thể tin bất kỳ ai.”

Một thất bại có thể bị biến thành niềm tin: “Tôi không có giá trị.”

Từ một sự kiện, tâm trí tạo ra một ý nghĩa. Ý nghĩa tạo ra cảm xúc. Cảm xúc được lặp lại trở thành phản ứng quen thuộc. Sau đó, chỉ cần một tác nhân tương tự xuất hiện, toàn bộ trạng thái cũ có thể được kích hoạt.

Trong NLP, đó có thể được hiểu như một dạng **neo cảm xúc**: một hình ảnh, âm thanh, giọng nói, địa điểm hoặc hành vi trở thành tín hiệu đánh thức trạng thái đã được liên kết với nó.

 

## VÌ SAO ĐÈ NÉN CẢM XÚC KHÔNG PHẢI LÀ CHỮA LÀNH?

Nhiều người được dạy:

“Không được khóc.”
“Phải mạnh mẽ lên.”
“Đừng nghĩ nữa.”
“Hãy tích cực đi.”

Họ tưởng rằng không thể hiện cảm xúc đồng nghĩa với đã xử lý được cảm xúc.

Nhưng nghiên cứu kinh điển của James Gross và Robert Levenson cho thấy việc cố tình che giấu biểu hiện cảm xúc không nhất thiết làm giảm trải nghiệm cảm xúc bên trong; đồng thời có thể đi kèm sự gia tăng một số dấu hiệu hoạt hóa của hệ thần kinh giao cảm. Nói đơn giản: bên ngoài có thể im lặng, nhưng bên trong cơ thể vẫn đang phản ứng. [Gross & Levenson, 1993](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8326473/)

Đó là lý do một người có thể nói: “Tôi ổn” nhưng cơ thể vẫn căng cứng, mất ngủ, tim đập nhanh hoặc phản ứng dữ dội trước một tác nhân nhỏ.

Chữa lành không phải là phủ một lớp tích cực lên nỗi đau. Chữa lành bắt đầu bằng việc nhận diện đúng điều đang xảy ra.

 

## CẢM XÚC TIÊU CỰC ĐIỀU KHIỂN CUỘC ĐỜI NHƯ THẾ NÀO?

Khi con người ở trong một trạng thái cảm xúc mạnh, cách họ nhìn nhận sự việc, truy cập ký ức và lựa chọn hành vi đều có thể thay đổi.

Trong giận dữ, họ chỉ nhìn thấy lỗi của người khác.
Trong sợ hãi, họ chỉ nhìn thấy nguy cơ.
Trong tổn thương, họ có thể diễn giải sự im lặng thành từ chối.
Trong tội lỗi, họ có thể tự trừng phạt mình ngay cả khi người khác đã tha thứ.

Chuỗi vận hành thường là:

**Tác nhân kích hoạt → Biểu tượng bên trong → Ý nghĩa → Cảm xúc → Phản ứng → Hậu quả → Củng cố cảm xúc.**

Một người sợ bị bỏ rơi có thể kiểm soát bạn đời. Sự kiểm soát khiến người kia ngột ngạt và xa cách. Khoảng cách ấy lại trở thành bằng chứng: “Thấy chưa, cuối cùng họ cũng rời bỏ tôi.”

Như vậy, cảm xúc chưa được xử lý có thể góp phần tạo ra chính kết quả mà con người sợ nhất.

 

## KHOA HỌC CHO THẤY: GỌI TÊN VÀ ĐỔI CÁCH DIỄN GIẢI CÓ THỂ THAY ĐỔI PHẢN ỨNG CẢM XÚC

Một nghiên cứu nổi tiếng của Matthew Lieberman và cộng sự sử dụng hình ảnh não bộ cho thấy việc gọi tên cảm xúc bằng từ ngữ có liên hệ với giảm phản ứng ở hạch hạnh nhân và tăng hoạt động tại một số vùng trước trán liên quan đến điều chỉnh. [Lieberman và cộng sự, 2007] (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17576282/)

Điều này minh họa một nguyên lý quan trọng: Khi bạn có thể gọi đúng điều mình đang cảm thấy, bạn bắt đầu chuyển từ trạng thái bị cảm xúc nhấn chìm sang vị trí có thể quan sát cảm xúc.

Nghiên cứu của Kevin Ochsner và cộng sự cũng cho thấy **tái đánh giá nhận thức**—thay đổi cách diễn giải ý nghĩa của một tình huống—có thể huy động các hệ thống kiểm soát nhận thức và làm thay đổi phản ứng với hình ảnh tiêu cực. [Ochsner và cộng sự, 2002](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12495527/)

Đây không phải bằng chứng cho mọi kỹ thuật NLP, nhưng nó củng cố nguyên lý chung: **ngôn ngữ, sự chú ý và cách diễn giải có thể ảnh hưởng đến trải nghiệm cảm xúc.**

 

## NLP GIÚP GỠ ĐÁM MÂY CẢM XÚC NHƯ THẾ NÀO?

NLP không dạy con người phủ nhận cảm xúc. NLP giúp họ nhận diện cấu trúc đang tạo ra cảm xúc và từng bước khôi phục quyền lựa chọn.

Với **State Management**, người học nhận biết trạng thái thông qua tư thế, hơi thở, điểm tập trung, hình ảnh và tiếng nói nội tâm; sau đó học cách chuyển sang trạng thái có nhiều nguồn lực hơn.

Với **Anchoring**, con người có thể xây dựng và kích hoạt những trạng thái hữu ích như bình tĩnh, tự tin, an toàn và quyết đoán trong những bối cảnh cần thiết.

Với **Submodalities**, người học khám phá cách tâm trí mã hóa ký ức: hình ảnh gần hay xa, sáng hay tối, âm thanh lớn hay nhỏ, cảm giác nằm ở đâu trong cơ thể. Khi cấu trúc mã hóa thay đổi, cường độ trải nghiệm có thể thay đổi theo.

Với **Reframing**, con người không thay đổi sự kiện đã xảy ra, nhưng có thể thay đổi ý nghĩa và vị trí của sự kiện ấy trong cuộc đời.

Với **Perceptual Positions**, họ học cách nhìn một xung đột từ vị trí của mình, vị trí của người kia và vị trí quan sát trung lập, từ đó mở rộng bản đồ và giảm phản ứng đơn chiều.

Những quy trình phù hợp trong Coaching NLP còn giúp con người tìm về trải nghiệm nền, nhận diện bài học, tách quá khứ khỏi hiện tại và xây dựng cách phản ứng mới.

NLP không xóa ký ức. Mục tiêu là giúp ký ức không còn tự động điều khiển trạng thái và hành vi hiện tại.

 

GỠ BỎ TÍNH CÁU GIẬN BẰNG PHƯƠNG PHÁP TRỊ LIỆU DÒNG THỜI GIAN | KỸ THUẬT COACHING NLP – Nguyễn Xuân Hương

 

## BẠN CÓ CẢM XÚC – NHƯNG BẠN KHÔNG PHẢI LÀ CẢM XÚC ĐÓ

Bạn có thể đang giận, nhưng bạn không phải là cơn giận.

Bạn có thể đang sợ, nhưng bạn không phải là nỗi sợ.

Bạn có thể đã bị tổn thương, nhưng tổn thương không phải toàn bộ con người và tương lai của bạn.

Đám mây có thể rất dày, nhưng đám mây không phải bầu trời.

Nếu cảm xúc tiêu cực đã lặp lại nhiều năm, phá hỏng mối quan hệ, làm bạn kiệt sức hoặc khiến bạn không thể sống cuộc đời mình mong muốn, đừng chỉ tiếp tục chịu đựng và hy vọng thời gian tự giải quyết.

**Hãy học cách hiểu cảm xúc, quản trị trạng thái và thay đổi chương trình đang giữ bạn trong quá khứ.**

NLP và Coaching NLP không sống thay cuộc đời bạn. Nhưng quá trình học và thực hành đúng có thể giúp bạn nhận diện tác nhân, mở rộng bản đồ và xây dựng những phản ứng có nhiều lựa chọn hơn.

Nếu cảm xúc quá dữ dội, kéo dài, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hoặc xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm chuyên gia sức khỏe tâm thần có giấy phép. NLP Coaching có thể là một công cụ phát triển, nhưng không thay thế việc chẩn đoán hay điều trị y khoa.

**Đừng để một cảm xúc được tạo ra trong quá khứ tiếp tục quyết định chất lượng hiện tại và tương lai của bạn. Hãy đăng ký tham gia chương trình NLP hoặc Coaching NLP để bắt đầu hành trình lấy lại quyền làm chủ thế giới bên trong.**

**Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương**
*ABNLP – Hoa Kỳ*

 

https://nguyenxuanhuong.com/su-nghiep/5-rao-can-tam-tri-dam-may-thu-3-niem-tin-gioi-han/

**Bạn không nhìn thấy cuộc đời như nó vốn có. Bạn nhìn cuộc đời qua những gì đang diễn ra trong tâm trí mình.**

Một đám mây đen có thể che khuất mặt trời, khiến con người tưởng rằng ánh sáng đã biến mất. Nhưng thực tế, mặt trời vẫn ở đó. Chỉ là trong thời điểm ấy, chúng ta không còn nhìn thấy nó.

Suy nghĩ tiêu cực cũng vận hành như vậy.

Nó không làm mất đi năng lực, cơ hội và giá trị vốn có của một con người. Nhưng nó có thể che phủ tất cả, khiến người ấy chỉ nhìn thấy khó khăn, nguy cơ, thất bại và những điều mình không thể làm được.

Đó là “đám mây” đầu tiên trong năm rào cản tâm trí theo ẩn dụ được sử dụng trong quá trình huấn luyện NLP.

 

## SUY NGHĨ TIÊU CỰC THỰC CHẤT LÀ GÌ?

Suy nghĩ tiêu cực không đơn giản là một ngày bạn cảm thấy buồn hoặc lo lắng. Nó cũng không có nghĩa rằng con người phải lúc nào cũng suy nghĩ tích cực và phủ nhận khó khăn.

Khả năng nhận biết nguy cơ là chức năng cần thiết của tâm trí. Nó giúp chúng ta thận trọng, chuẩn bị và tự bảo vệ. Vấn đề xuất hiện khi tâm trí liên tục tập trung vào điều tồi tệ, phóng đại rủi ro, thu nhỏ nguồn lực và biến một khả năng chưa chắc xảy ra thành kết luận chắc chắn.

Ví dụ:

“Tôi chắc chắn sẽ thất bại.”

“Không ai thực sự tôn trọng tôi.”

“Tôi đã quá muộn để thay đổi.”

“Tôi không có năng lực.”

“Mọi chuyện rồi cũng sẽ xấu đi.”

Khi những câu nói ấy được lặp lại đủ nhiều, chúng không còn chỉ là suy nghĩ thoáng qua. Chúng trở thành một cách nhìn thế giới, một tiếng nói nội tâm và một chương trình điều khiển trạng thái, quyết định và hành vi.

Theo NLP, con người không phản ứng trực tiếp với thế giới khách quan. Chúng ta phản ứng với “bản đồ” mà tâm trí đã tạo ra về thế giới.

Nếu bản đồ liên tục tô đậm nguy hiểm và xóa mờ cơ hội, con người có thể sống trong sợ hãi ngay cả khi thực tế vẫn còn nhiều lựa chọn.

 

## ĐÁM MÂY NÀY ĐƯỢC HÌNH THÀNH TỪ ĐÂU?

Suy nghĩ tiêu cực thường không tự nhiên xuất hiện. Nó được hình thành và củng cố qua nhiều nguồn khác nhau.

Có thể từ những lời nói lặp đi lặp lại trong gia đình:

“Con không làm được đâu.”

“Nhà mình không có ai thành công.”

“Đừng mơ mộng viển vông.”

Có thể từ một thất bại, sự phản bội, mất mát hoặc trải nghiệm bị chỉ trích trong quá khứ. Tâm trí rút ra một kết luận để bảo vệ chúng ta: “Đừng thử nữa để khỏi thất bại”, “Đừng tin ai để khỏi tổn thương.”

Có thể từ môi trường sống liên tục gieo vào tâm trí những thông tin về nguy cơ, cạnh tranh, khủng hoảng và bất lực.

Cũng có thể từ chính ngôn ngữ một người sử dụng với bản thân mỗi ngày.

Trong NLP, tâm trí xây dựng bản đồ bằng ba quá trình phổ biến: **lược bỏ, khái quát hóa và bóp méo.**

Một người thất bại trong một dự án nhưng lược bỏ toàn bộ những lần mình từng làm tốt. Họ khái quát hóa một sự kiện thành: “Tôi làm gì cũng thất bại.” Sau đó, họ bóp méo phản ứng của người khác thành bằng chứng: “Mọi người đều nghĩ tôi kém cỏi.”

Sự kiện ban đầu chỉ là một kết quả chưa đạt. Nhưng qua những bộ lọc ấy, nó biến thành bản án dành cho toàn bộ con người.

 

## SUY NGHĨ TIÊU CỰC ĐIỀU KHIỂN CUỘC ĐỜI NHƯ THẾ NÀO?

Một suy nghĩ tạo ra hình ảnh và tiếng nói trong tâm trí. Những hình ảnh, âm thanh ấy tác động đến cơ thể và tạo ra trạng thái. Trạng thái ảnh hưởng đến quyết định. Quyết định tạo ra hành vi. Hành vi được lặp lại tạo thành kết quả.

Chuỗi này diễn ra rất nhanh:

**Suy nghĩ tiêu cực → Trạng thái bất lực → Quyết định hạn chế → Hành vi né tránh → Kết quả kém → Củng cố suy nghĩ tiêu cực.**

Một người tin rằng mình sẽ thất bại có thể trì hoãn việc chuẩn bị. Khi cơ hội đến, họ hành động thiếu tự tin và nhận kết quả không tốt. Sau đó, họ nói: “Tôi đã biết trước mà.” Họ không nhận ra rằng suy nghĩ ban đầu đã góp phần tạo nên chính kết quả mà họ sợ hãi.

Trong công việc, suy nghĩ tiêu cực làm giảm khả năng tập trung, sáng tạo và ra quyết định. Trong kinh doanh, nó khiến con người chỉ nhìn thấy rủi ro mà không nhìn thấy cơ hội. Trong hôn nhân, nó khiến một người diễn giải lời nói bình thường của bạn đời thành sự coi thường hoặc công kích. Trong phát triển cá nhân, nó khiến người ta từ bỏ trước khi năng lực có đủ thời gian hình thành.

Nguy hiểm nhất không phải là gặp một suy nghĩ tiêu cực.

Nguy hiểm nhất là tin rằng suy nghĩ ấy chính là sự thật.

 

## NLP GIÚP GỠ ĐÁM MÂY SUY NGHĨ TIÊU CỰC NHƯ THẾ NÀO?

NLP không yêu cầu con người ép mình tích cực. NLP giúp họ nhận diện cấu trúc đang tạo ra suy nghĩ và khôi phục những thông tin đã bị tâm trí bỏ sót.

Với **Meta Model**, người học được huấn luyện đặt câu hỏi vào những kết luận giới hạn.

“Tôi không thể thành công.”

Không thể trong hoàn cảnh nào?
Điều gì cụ thể đang ngăn cản bạn?
Bạn chưa thể làm được, hay không bao giờ có thể làm được?
Ai đã thành công từ hoàn cảnh tương tự?
Bạn cần thêm nguồn lực hoặc chiến lược nào?

Những câu hỏi đúng không tranh cãi với con người. Chúng mở rộng bản đồ để tâm trí nhìn thấy thêm dữ liệu và lựa chọn.

Với **Reframing – đổi khung**, một sự kiện có thể được đặt vào ý nghĩa hữu ích hơn. Thất bại không còn là bằng chứng “Tôi vô dụng”, mà trở thành phản hồi cho biết chiến lược hiện tại cần điều chỉnh.

Với **Submodalities**, người học khám phá cách mình đang mã hóa suy nghĩ bằng hình ảnh, âm thanh và cảm giác bên trong. Khi cấu trúc biểu hiện của trải nghiệm thay đổi, cường độ cảm xúc đi kèm cũng có thể thay đổi.

Với **State Management và Anchoring**, con người học cách chủ động tiếp cận những trạng thái nguồn lực như bình tĩnh, tự tin, tập trung và quyết đoán trước khi hành động.

NLP còn giúp xác lập kết quả rõ ràng, chuyển sự chú ý từ “Tôi không muốn điều gì” sang “Tôi thực sự muốn tạo ra điều gì và bước tiếp theo là gì?”

THAY ĐỔI SUY NGHĨ TIÊU CỰC BẰNG ĐỔI KHUNG | KỸ THUẬT COACHING NLP – Nguyễn Xuân Hương

 

## ĐÁM MÂY KHÔNG PHẢI LÀ BẦU TRỜI

Bạn có suy nghĩ tiêu cực không có nghĩa bạn là một con người tiêu cực.

Suy nghĩ là sản phẩm của một chương trình đã được hình thành qua trải nghiệm, ngôn ngữ và sự lặp lại. Điều đã được học có thể được nhận diện, điều chỉnh và học lại bằng một chiến lược phù hợp hơn.

Nhưng nếu không hành động, đám mây ấy có thể tiếp tục bao phủ cuộc đời bạn trong nhiều năm.

Bạn sẽ gọi nỗi sợ là “thận trọng”.
Gọi trì hoãn là “chưa đúng thời điểm”.
Gọi sự từ bỏ là “chấp nhận số phận”.

Đã đến lúc đừng chỉ sống chung với những suy nghĩ đang giới hạn mình.

Hãy học cách hiểu tâm trí. Hãy nhận diện chương trình đang vận hành. Hãy sở hữu những công cụ và kỹ thuật cụ thể để thay đổi suy nghĩ, trạng thái và hành vi từ gốc rễ.

**NLP và Coaching NLP không sống thay cuộc đời bạn. Nhưng chúng có thể giúp bạn lấy lại quyền lựa chọn cách mình suy nghĩ, cảm nhận và hành động.**

 

NLP không yêu cầu con người ép mình tích cực. NLP giúp họ nhận diện cấu trúc đang tạo ra suy nghĩ và khôi phục những thông tin đã bị tâm trí bỏ sót.

Với **Meta Model**, người học được huấn luyện đặt câu hỏi vào những kết luận giới hạn.

“Tôi không thể thành công.”

Không thể trong hoàn cảnh nào?
Điều gì cụ thể đang ngăn cản bạn?
Bạn chưa thể làm được, hay không bao giờ có thể làm được?
Ai đã thành công từ hoàn cảnh tương tự?
Bạn cần thêm nguồn lực hoặc chiến lược nào?

Những câu hỏi đúng không tranh cãi với con người. Chúng mở rộng bản đồ để tâm trí nhìn thấy thêm dữ liệu và lựa chọn.

Với **Reframing – đổi khung**, một sự kiện có thể được đặt vào ý nghĩa hữu ích hơn. Thất bại không còn là bằng chứng “Tôi vô dụng”, mà trở thành phản hồi cho biết chiến lược hiện tại cần điều chỉnh.

Với **Submodalities**, người học khám phá cách mình đang mã hóa suy nghĩ bằng hình ảnh, âm thanh và cảm giác bên trong. Khi cấu trúc biểu hiện của trải nghiệm thay đổi, cường độ cảm xúc đi kèm cũng có thể thay đổi.

Với **State Management và Anchoring**, con người học cách chủ động tiếp cận những trạng thái nguồn lực như bình tĩnh, tự tin, tập trung và quyết đoán trước khi hành động.

NLP còn giúp xác lập kết quả rõ ràng, chuyển sự chú ý từ “Tôi không muốn điều gì” sang “Tôi thực sự muốn tạo ra điều gì và bước tiếp theo là gì?”

Khi đám mây được gỡ bỏ, mặt trời không cần được tạo ra.

Ánh sáng, năng lực và con người thật của bạn vốn đã ở đó.

**Nếu bạn đã quá mệt mỏi vì những tiếng nói tiêu cực trong đầu, hãy đăng ký tham gia chương trình NLP hoặc Coaching NLP. Đừng để một chương trình cũ tiếp tục quyết định tương lai mới của mình.**

**Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương**
*ABNLP – Hoa Kỳ*

 

https://nguyenxuanhuong.com/su-nghiep/5-rao-can-tam-tri-dam-may-thu-hai-cam-xuc-tieu-cuc/

Chúng ta đang sống trong thời đại mà trí tuệ nhân tạo có thể viết, nói, phân tích và giải quyết công việc với tốc độ phi thường. Nhưng AI tạo ra kết quả như thế nào?

 

AI không tự nhiên trở nên thông minh. Nó cần dữ liệu để học, thuật toán để xử lý và câu lệnh để định hướng. Nếu dữ liệu đầu vào sai, mô hình huấn luyện lệch hoặc câu lệnh không rõ ràng, kết quả AI trả về cũng sẽ sai lệch.

 

Con người cũng vận hành theo một cơ chế tương tự.

Từ khi sinh ra, tâm trí chúng ta liên tục tiếp nhận “dữ liệu” từ cha mẹ, gia đình, nhà trường, xã hội và những trải nghiệm trong cuộc sống. Mỗi lời nói được lặp lại, mỗi cảm xúc mạnh mẽ, mỗi biến cố từng xảy ra đều có thể trở thành một phần trong chương trình tư duy vô thức.

Một đứa trẻ thường xuyên nghe:

“Con không đủ giỏi.”

“Nhà mình không có điều kiện.”

“Muốn thành công khó lắm.”

“Đừng tin người khác.”

Những câu nói ấy có thể dần trở thành niềm tin. Niềm tin tạo ra cách nhìn. Cách nhìn tạo ra cảm xúc. Cảm xúc chi phối hành vi. Hành vi được lặp lại tạo thành thói quen — và thói quen cuối cùng tạo ra kết quả cuộc đời.

Vì vậy, nhiều người không thất bại vì thiếu năng lực. Họ thất bại vì đang sử dụng một “chương trình tư duy” không còn phù hợp với mục tiêu hiện tại.

 

NLP LÀ GÌ?

NLP là viết tắt của Neuro-Linguistic Programming — Lập trình Ngôn ngữ Tư duy.

* Neuro – Thần kinh: Con người tiếp nhận và mã hóa trải nghiệm thông qua năm giác quan, tạo nên hình ảnh, âm thanh, cảm giác, mùi và vị trong tâm trí.
* Linguistic – Ngôn ngữ: Chúng ta sử dụng ngôn ngữ để mô tả, lý giải và gán ý nghĩa cho những trải nghiệm ấy.
* Programming – Lập trình: Những mô thức tư duy, cảm xúc và hành vi được hình thành, lặp lại, rồi trở thành chương trình vận hành tương đối tự động.

Theo cách tiếp cận của NLP, con người không phản ứng trực tiếp với thế giới khách quan. Chúng ta phản ứng với “bản đồ” mà tâm trí đã tạo ra về thế giới.

Cùng một lời góp ý, người này nghe thấy cơ hội phát triển; người khác lại cảm thấy mình bị xúc phạm. Cùng một thất bại, người này cho rằng: “Tôi chưa tìm đúng cách”; người khác kết luận: “Tôi không có năng lực.”

Sự kiện có thể giống nhau, nhưng ý nghĩa được lập trình khác nhau sẽ tạo ra trạng thái và kết quả khác nhau.

 

TẠI SAO NLP CÓ THỂ THAY ĐỔI CON NGƯỜI VÀ KẾT QUẢ?

NLP nghiên cứu cấu trúc của trải nghiệm chủ quan: Con người đang tạo ra suy nghĩ ấy bằng cách nào? Họ đang nhìn thấy điều gì trong tâm trí? Họ nói gì với chính mình? Họ gán ý nghĩa gì cho sự việc? Niềm tin nào đang điều khiển phản ứng của họ?

 

Khi cấu trúc bên trong thay đổi, trạng thái cảm xúc có thể thay đổi. Khi trạng thái thay đổi, con người có thêm khả năng lựa chọn hành vi mới. Hành vi mới được thực hiện nhất quán sẽ tạo ra kết quả mới.

Có thể diễn đạt bằng một chuỗi rất rõ ràng:

Thông tin → Cách diễn giải → Trạng thái → Quyết định → Hành vi → Kết quả.

NLP không quay lại xóa bỏ sự kiện trong quá khứ. NLP giúp con người thay đổi cách tâm trí đang lưu trữ, diễn giải và phản ứng với sự kiện đó. Ký ức vẫn còn, nhưng cảm xúc và quyền lực của ký ức đối với hiện tại có thể thay đổi.

 

Thông qua những mô hình và kỹ thuật như Meta Model, Reframing, Anchoring, Submodalities, Time Line Therapy®, thay đổi niềm tin, tích hợp các phần và quản trị trạng thái, người học có thể nhận diện chương trình cũ, tháo gỡ những giới hạn không còn hữu ích và xây dựng chiến lược tư duy phù hợp hơn.

 

Tuy nhiên, NLP không phải phép màu, không phải đọc suy nghĩ và cũng không đơn giản là ép mình “suy nghĩ tích cực”. NLP là quá trình hiểu đúng cấu trúc đang tạo ra vấn đề, sau đó can thiệp có mục tiêu để mở rộng bản đồ nhận thức và khả năng lựa chọn.

 

AI muốn tạo ra kết quả tốt cần được huấn luyện bằng dữ liệu tốt và câu lệnh đúng. Con người muốn thay đổi cuộc đời cũng cần nhận diện những “câu lệnh vô thức” đang điều khiển mình.

Bạn không nhất thiết phải sống mãi theo chương trình được cài đặt từ quá khứ.

Khi bạn thay đổi ngôn ngữ bên trong, bạn thay đổi cách mình cảm nhận. Khi bạn thay đổi cách cảm nhận, bạn thay đổi quyết định. Khi quyết định và hành động thay đổi, kết quả cuộc đời cũng bắt đầu thay đổi.

 

NLP không biến bạn thành một con người khác. NLP giúp bạn lấy lại quyền làm chủ tâm trí để trở thành phiên bản tốt nhất mà bạn vốn có khả năng trở thành.

Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương
ABNLP – Hoa Kỳ

“Con người không chỉ sống bằng những quyết định mình đưa ra hôm nay. Chúng ta còn sống bằng hàng nghìn quyết định đã trở thành tự động từ rất lâu.”

Sau khi hiểu rằng biết chưa chắc đã dẫn đến thay đổi, một câu hỏi khác lập tức xuất hiện.

Điều gì thực sự đang điều khiển những hành vi của chúng ta?

Nếu không phải chỉ là kiến thức, thì còn điều gì khiến một người liên tục lặp lại những phản ứng mà chính họ cũng không mong muốn?

 

Trong nhiều năm qua, các nhà khoa học về nhận thức, thần kinh học và tâm lý học đã cùng đi tìm câu trả lời. Mặc dù cách diễn giải của mỗi lĩnh vực có khác nhau, nhưng họ đều gặp nhau ở một điểm chung: không phải mọi quyết định của con người đều được tạo ra sau một quá trình suy nghĩ có ý thức.

Rất nhiều hành vi diễn ra nhanh đến mức chúng ta gần như không nhận ra mình đã quyết định.

Khi đang lái xe trên một con đường quen thuộc, bạn có thể vừa suy nghĩ về công việc, vừa trò chuyện với người bên cạnh, nhưng đôi tay vẫn tự động đánh lái, đạp phanh và chuyển số đúng lúc.

Khi nghe ai đó gọi tên mình giữa đám đông, bạn lập tức quay đầu lại trước cả khi kịp suy nghĩ.

Khi một người thân nói đúng vào “điểm đau” trong một cuộc tranh cãi, cơn giận có thể bùng lên chỉ trong tích tắc.

Những phản ứng ấy nhanh hơn rất nhiều so với tốc độ mà chúng ta có thể phân tích bằng lý trí.

Điều đó cho thấy bộ não luôn hoạt động trên nhiều tầng xử lý khác nhau.

 

Một cách hình dung đơn giản

Trong cuốn sách này, để giúp người đọc dễ hình dung, HAIOS sử dụng một mô hình diễn giải đơn giản gồm hai hệ thống xử lý.

Lưu ý rằng đây không phải là hai bộ não theo nghĩa giải phẫu học. Con người chỉ có một bộ não duy nhất. Cách phân chia này chỉ là một mô hình giúp giải thích hai kiểu xử lý thông tin thường được mô tả trong tâm lý học nhận thức.

Hệ thống thứ nhất là hệ thống có ý thức.

Đây là phần chúng ta sử dụng khi đọc một cuốn sách, giải một bài toán, lập kế hoạch cho tương lai hay cân nhắc trước một quyết định quan trọng. Nó chậm hơn, tiêu tốn nhiều năng lượng hơn nhưng có khả năng phân tích, so sánh và suy luận.

Hệ thống thứ hai là hệ thống tự động.

Đây là nơi lưu giữ những kỹ năng đã thành thạo, những thói quen được lặp lại nhiều lần, những phản ứng cảm xúc quen thuộc và rất nhiều khuôn mẫu hành vi hình thành từ các trải nghiệm trước đó. Hệ thống này hoạt động rất nhanh, gần như không cần nỗ lực có ý thức và giúp con người xử lý hàng nghìn tình huống mỗi ngày mà không phải suy nghĩ từ đầu.

 

Nhà tâm lý học đoạt giải Nobel Daniel Kahneman đã phổ biến cách nhìn này trong cuốn Thinking, Fast and Slow bằng hai khái niệm nổi tiếng: Hệ thống 1 (nhanh, trực giác, tự động) và Hệ thống 2 (chậm, phân tích, có chủ đích). Đây không phải là hai vùng não riêng biệt, mà là một mô hình mô tả hai kiểu xử lý thông tin của con người.

HAIOS sử dụng ý tưởng này như một nền tảng để giải thích sự thay đổi hành vi, đồng thời kết hợp với kinh nghiệm coaching thực tiễn.

Tại sao bộ não lại thích làm mọi thứ một cách tự động?

Nếu mỗi sáng thức dậy bạn đều phải học lại cách đánh răng, buộc dây giày hay cầm thìa ăn cơm, có lẽ bạn sẽ kiệt sức trước khi bắt đầu công việc.

Bộ não không được thiết kế để suy nghĩ lại mọi việc từ đầu.

Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của nó là tiết kiệm năng lượng.

Não người chỉ chiếm khoảng 2% khối lượng cơ thể nhưng tiêu thụ khoảng 20% năng lượng khi nghỉ ngơi. Vì vậy, bất kỳ hành động nào có thể được chuyển từ xử lý có ý thức sang xử lý tự động đều giúp giảm gánh nặng cho hệ thần kinh.

Chính vì vậy, khi một hành vi được lặp lại đủ nhiều lần, bộ não có xu hướng biến nó thành một “đường tắt”. Bạn không cần phân tích từng bước nữa; hành vi gần như diễn ra một cách tự nhiên.

Đó là một cơ chế vô cùng thông minh. Nhờ nó mà con người có thể học lái xe, đánh máy, chơi đàn, nói một ngôn ngữ hay thực hiện những công việc phức tạp mà không phải tiêu tốn quá nhiều nguồn lực nhận thức.

Nhưng cũng chính cơ chế ấy tạo ra một nghịch lý.

Nếu một hành vi tích cực có thể trở thành tự động, thì một phản ứng tiêu cực cũng có thể trở thành tự động.

Một người thường xuyên phản ứng bằng sự bình tĩnh sẽ ngày càng dễ giữ bình tĩnh.

Một người thường xuyên phản ứng bằng sự nóng giận cũng có thể dần coi nóng giận là phản ứng mặc định.

Một người quen trì hoãn sẽ thấy việc trì hoãn diễn ra gần như “tự nhiên”.

Không phải vì họ muốn như vậy, mà vì bộ não đã học được cách phản ứng đó.

 

Điều HAIOS quan sát được trong thực tế Coaching

Trong nhiều phiên coaching, chúng tôi thường gặp những học viên nói:

“Em biết mình không nên nổi nóng.”

Thế nhưng chỉ vài giây sau khi bị kích thích, cơn giận đã xuất hiện.

Sau đó họ cảm thấy hối hận và tự trách mình.

Điều thú vị là, trong phần lớn trường hợp, vấn đề không nằm ở việc họ không biết điều đúng.

Vấn đề là phản ứng cảm xúc đã xảy ra nhanh hơn quá trình phân tích của lý trí.

Đến khi ý thức kịp can thiệp thì hành động đã diễn ra.

Quan sát này phù hợp với nhiều nghiên cứu về xử lý tự động trong tâm lý học nhận thức: nhiều phản ứng của con người được khởi phát rất nhanh dựa trên kinh nghiệm, thói quen và bối cảnh, trước khi quá trình suy luận có chủ đích hoàn tất.

 

Điều đó cũng lý giải vì sao nhiều người luôn cảm thấy như có “hai con người” bên trong mình.

Một người nói:

“Mình phải bình tĩnh.”

Người còn lại đã nổi nóng.

Một người nói:

“Ngày mai mình sẽ tập thể dục.”

Người còn lại lại bấm nút báo thức để ngủ thêm.

Thực ra, không có hai con người.

Cũng không có hai bộ não.

Chỉ có một bộ não đang vận hành bằng nhiều cơ chế khác nhau, trong đó các quá trình tự động thường xuất hiện trước, còn lý trí có cơ hội điều chỉnh sau.

Hiểu được điều này không phải để biện minh cho hành vi của mình.

Mà để nhận ra rằng:

Muốn thay đổi cuộc đời, chúng ta không chỉ cần thay đổi điều mình nghĩ. Chúng ta còn phải thay đổi những gì bộ não đã học cách làm một cách tự động.

 

Đó cũng là lý do chương tiếp theo của bản thảo sẽ đi sâu vào một trong những phát hiện quan trọng nhất của khoa học thần kinh hiện đại:

Nếu bộ não đã học được một con đường cũ, liệu nó có thể học một con đường mới hay không?

Đó là câu chuyện của Neuroplasticity – tính mềm dẻo của não bộ.

“Điều ngăn cản con người thay đổi thường không phải là điều họ chưa biết, mà là những gì họ đã tin từ rất lâu.”

Chúng ta biết rất nhiều, nhưng cuộc đời lại thay đổi rất ít

Có lẽ đây là một trong những nghịch lý lớn nhất của con người hiện đại.

 

Chưa bao giờ trong lịch sử, con người có cơ hội tiếp cận tri thức dễ dàng như ngày nay. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, chúng ta có thể học từ những giáo sư hàng đầu thế giới, đọc hàng nghìn cuốn sách điện tử, xem vô số bài giảng về tâm lý học, quản trị, tài chính, sức khỏe hay phát triển bản thân. Những điều mà vài thập kỷ trước chỉ xuất hiện trong các giảng đường đại học danh tiếng thì giờ đây có thể được tìm thấy chỉ sau vài giây tìm kiếm.

Thế nhưng, một câu hỏi vẫn luôn tồn tại:

Nếu tri thức ngày càng nhiều, tại sao rất nhiều người vẫn sống trong những khó khăn cũ?

Họ biết rằng thức khuya không tốt cho sức khỏe, nhưng đêm nào cũng ngủ sau nửa đêm.

Họ hiểu rằng nóng giận làm tổn thương những người mình yêu thương nhất, nhưng vẫn không kiểm soát được cảm xúc trong những cuộc tranh cãi.

Họ biết tập thể dục mang lại sức khỏe, nhưng kế hoạch luyện tập thường kết thúc chỉ sau vài ngày.

Họ đọc rất nhiều sách về quản lý tài chính, nhưng vẫn chi tiêu theo cảm xúc.

Họ tham dự nhiều khóa học về giao tiếp, nhưng khi đứng trước một cuộc đối thoại quan trọng, sự sợ hãi vẫn khiến họ im lặng.

 

Điều đáng chú ý là phần lớn những người này không thiếu kiến thức. Thậm chí, nhiều người còn có khả năng giải thích rất rõ điều gì là đúng, điều gì là sai và điều gì nên làm. Nếu được hỏi, họ có thể đưa ra những lời khuyên rất sáng suốt cho người khác. Nhưng khi quay trở về với chính cuộc sống của mình, họ lại lặp đi lặp lại những hành vi mà chính họ cũng không mong muốn.

Đó không phải là hiện tượng hiếm gặp. Trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống, khoảng cách giữa biết và làm luôn tồn tại. Tâm lý học gọi đây là khoảng cách giữa kiến thức và hành vi (knowledge–behavior gap). Hiểu một điều không đồng nghĩa với việc con người sẽ tự động hành động theo điều đó. Trong y học, giáo dục, quản trị hay kinh doanh, hiện tượng này đã được quan sát và nghiên cứu trong nhiều thập kỷ.

 

Nếu chỉ cần biết là đủ để thay đổi, có lẽ sẽ không còn ai hút thuốc sau khi biết tác hại của thuốc lá. Không còn ai trì hoãn công việc sau khi hiểu hậu quả của sự chần chừ. Không còn những cuộc hôn nhân tan vỡ vì những lời nói mà cả hai đều biết lẽ ra không nên nói.

Rõ ràng, kiến thức là điều kiện cần, nhưng chưa bao giờ là điều kiện đủ cho sự chuyển hóa.

Có phải con người thiếu ý chí?

Trong nhiều năm, khi một ai đó không thay đổi được, họ thường tự kết luận:

“Có lẽ mình không đủ quyết tâm.”

Hoặc người khác sẽ nhận xét:

“Bạn chỉ cần cố gắng hơn.”

“Bạn thiếu kỷ luật.”

“Bạn chưa thật sự muốn thay đổi.”

Những lời khuyên ấy đôi khi có giá trị, nhưng chúng cũng có thể tạo ra một ngộ nhận rất lớn: mọi thất bại trong thay đổi đều bắt nguồn từ việc thiếu ý chí.

 

Thực tế phức tạp hơn nhiều.

Nếu ý chí là yếu tố quyết định duy nhất, thì tại sao có những người rất thành công trong công việc lại không thể bỏ một thói quen có hại? Tại sao một người có thể kiên trì xây dựng doanh nghiệp suốt nhiều năm nhưng lại không thể duy trì việc tập thể dục mỗi sáng? Tại sao có người đủ nghị lực vượt qua những biến cố lớn của cuộc đời nhưng vẫn bị mắc kẹt trong những nỗi sợ đã theo họ từ thời thơ ấu?

Những câu hỏi ấy gợi ý rằng có thể còn tồn tại những cơ chế sâu hơn đang ảnh hưởng đến hành vi của con người.

Trong vài thập kỷ gần đây, các nghiên cứu về khoa học thần kinh, tâm lý học nhận thức và khoa học hành vi đã cho thấy: nhiều quyết định hằng ngày của chúng ta không được tạo ra sau những quá trình suy nghĩ cẩn thận như chúng ta vẫn tưởng. Một phần đáng kể hành vi được dẫn dắt bởi các quá trình diễn ra rất nhanh, tự động và gần như ngoài ý thức.

Điều đó không có nghĩa con người mất quyền lựa chọn. Nhưng nó cho thấy rằng muốn thay đổi hành vi, chỉ tác động vào phần ý thức thường chưa đủ.

Có lẽ câu hỏi chúng ta đang đặt ra chưa đúng

 

Suốt nhiều năm làm việc với học viên và khách hàng coaching, tôi thường nghe những câu nói rất quen thuộc:

“Tôi hiểu rồi, nhưng tôi vẫn không làm được.”

“Tôi biết mình nên buông bỏ, nhưng tôi không thể.”

“Lý trí nói một đằng, cảm xúc lại kéo tôi sang một hướng khác.”

Ban đầu, tôi cũng từng nghĩ rằng vấn đề nằm ở động lực hoặc quyết tâm. Nhưng càng quan sát nhiều trường hợp, tôi càng nhận ra một điều: những người này không hề lười biếng. Họ cũng không phải những người thiếu thông minh. Ngược lại, nhiều người trong số họ là những doanh nhân thành đạt, nhà quản lý giỏi, bác sĩ, kỹ sư hay giáo viên có năng lực.

Điều họ thiếu không phải là kiến thức.

Điều họ thiếu là một lời giải thích đúng về cách con người thực sự thay đổi.

Khi chưa hiểu cơ chế vận hành của chính mình, họ thường quy mọi thất bại về cho bản thân. Họ nghĩ mình yếu đuối, thiếu quyết tâm hoặc không đủ bản lĩnh. Nhưng nếu nguyên nhân nằm ở cách bộ não học hỏi, hình thành thói quen và phản ứng với những trải nghiệm trong quá khứ, thì cách tiếp cận cũng cần thay đổi.

Đó chính là câu hỏi trung tâm của chương này:

Nếu con người đã biết điều đúng, vì sao họ vẫn tiếp tục lặp lại những hành vi cũ?

Để trả lời câu hỏi ấy, chúng ta sẽ cùng đi qua ba phát hiện quan trọng của khoa học hiện đại về não bộ và hành vi. Những phát hiện này không chỉ giúp giải thích vì sao việc thay đổi thường khó khăn hơn chúng ta tưởng, mà còn mở ra một góc nhìn đầy hy vọng: não bộ không phải là một cấu trúc bất biến. Con người có khả năng học hỏi, thích nghi và thay đổi trong suốt cuộc đời.

Và có lẽ, điều đầu tiên cần thay đổi không phải là cuộc đời của bạn, mà là cách bạn hiểu về chính mình.

CHƯƠNG 2. PHẦN 2: HAI BỘ NÃO ĐANG ĐIỀU KHIỂN CUỘC ĐỜI BẠN – Nguyễn Xuân Hương

Có thể vấn đề không phải là bạn không đủ tốt. Có thể bạn chỉ đang sống bằng một “bản đồ” cũ, những niềm tin cũ và những mô thức đã được lặp lại quá lâu.

Có một câu hỏi mà rất nhiều người từng tự hỏi mình, nhưng không phải ai cũng đủ can đảm để nhìn thẳng vào nó:

 

Tại sao tôi đang sống cuộc đời này?

Tại sao tôi luôn trì hoãn những điều mình biết là quan trọng? Tại sao tôi biết mình cần thay đổi nhưng vẫn không thể bắt đầu? Tại sao tôi cứ lặp lại những kiểu phản ứng khiến chính mình mệt mỏi? Tại sao tôi luôn gặp những vấn đề tương tự trong công việc, tiền bạc, tình yêu và các mối quan hệ? Tại sao tôi đã đọc rất nhiều sách, học rất nhiều khóa, nghe rất nhiều lời khuyên, nhưng cuộc đời dường như vẫn không thay đổi bao nhiêu?

 

Có thể bạn đã từng nghĩ rằng mình thiếu may mắn. Có thể bạn cho rằng mình thiếu kỷ luật, thiếu ý chí hoặc không đủ giỏi. Cũng có thể bạn đã quen với việc nói: “Tôi là người như vậy”, như thể những gì đang diễn ra trong cuộc đời là một phần cố định của con người bạn.

Nhưng nếu sự thật không phải như vậy thì sao?

Nếu vấn đề không phải là bạn không đủ tốt, mà là bạn đang sống theo một hệ thống suy nghĩ, cảm xúc và hành vi đã được hình thành từ rất lâu trước khi bạn đủ khả năng nhận ra nó?

Nếu bạn không thực sự bị giới hạn bởi khả năng của mình, mà đang bị giới hạn bởi những gì bạn đã học để tin về chính mình?

 

Và nếu như vậy, có lẽ câu hỏi quan trọng nhất không phải là “Tôi có thể thay đổi cuộc đời mình không?”, mà là:

“Tôi cần thay đổi điều gì bên trong mình để có thể tạo ra một cuộc đời khác?”

Cuộc sống của bạn hôm nay không phải là một sự ngẫu nhiên

Hãy nhìn lại cuộc sống hiện tại của bạn.

Công việc bạn đang làm. Cách bạn kiếm tiền. Cách bạn yêu. Cách bạn giao tiếp với cha mẹ, vợ chồng, con cái, đồng nghiệp. Cách bạn phản ứng khi bị chỉ trích. Cách bạn đối diện với thất bại. Cách bạn xử lý khi căng thẳng. Cách bạn nói chuyện với chính mình khi không đạt được điều mong muốn.

Tất cả những điều đó tạo nên “cuộc đời” mà bạn đang trải nghiệm.

Nhưng cuộc đời không được tạo ra chỉ từ những sự kiện xảy đến với bạn. Nó còn được tạo ra từ cách bạn nhìn nhận, diễn giải và phản ứng trước những sự kiện ấy.

Cùng một thất bại, một người có thể nghĩ: “Tôi không có năng lực.”

Một người khác lại nghĩ: “Tôi vừa tìm ra một cách chưa hiệu quả.”

Cùng một lời góp ý, một người nghe thấy sự xúc phạm.

Người khác nghe thấy một cơ hội để cải thiện.

Cùng một cuộc khủng hoảng, một người nhìn thấy dấu chấm hết.

Người khác nhìn thấy một bước ngoặt.

Sự kiện bên ngoài có thể giống nhau, nhưng trải nghiệm bên trong hoàn toàn khác nhau.

Và chính trải nghiệm bên trong ấy lại ảnh hưởng đến hành vi tiếp theo.

Đó là lý do cuộc đời của hai người có thể rẽ sang hai hướng hoàn toàn khác nhau, dù họ từng bắt đầu từ những hoàn cảnh rất giống nhau.

 

Bộ não không nhìn thấy toàn bộ sự thật. Nó nhìn thấy điều nó đã học để chú ý và diễn giải

Có một điều rất quan trọng về não bộ mà chúng ta cần hiểu: con người không thể tiếp nhận và xử lý toàn bộ thông tin của thế giới xung quanh cùng một lúc.

Mỗi giây, cơ thể chúng ta tiếp xúc với vô số tín hiệu từ môi trường. Ánh sáng, âm thanh, khuôn mặt, chuyển động, cảm giác cơ thể, ký ức, suy nghĩ và vô số thông tin khác liên tục xuất hiện.

Nếu phải xử lý tất cả một cách có ý thức, chúng ta sẽ nhanh chóng bị quá tải.

Vì vậy, não bộ phải lựa chọn. Nó lọc. Nó ưu tiên. Nó chú ý đến một số thứ và bỏ qua rất nhiều thứ khác.

Nhưng điều đáng chú ý là quá trình chú ý và diễn giải của chúng ta chịu ảnh hưởng bởi kinh nghiệm, ký ức, cảm xúc, kỳ vọng và những điều chúng ta đã học được trong quá khứ.

Nếu một người từng nhiều lần bị từ chối, họ có thể trở nên đặc biệt nhạy cảm với những dấu hiệu mà họ diễn giải là “bị từ chối”.

Một ánh mắt bình thường có thể trở thành ánh mắt coi thường.

Một câu nói trung tính có thể được nghe thành lời chỉ trích.

Một sự im lặng có thể được hiểu là sự xa cách.

Không phải vì người đó cố tình suy nghĩ tiêu cực.

Mà bởi vì bộ não đang sử dụng những dữ liệu cũ để dự đoán và giải thích những gì đang xảy ra.

Đây là một trong những lý do tại sao cùng một thế giới nhưng mỗi người lại sống trong một “thực tại” tâm lý khác nhau.

 

Nhà thần kinh học Antonio Damasio, qua nhiều công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa cảm xúc và quá trình ra quyết định, đã góp phần cho thấy các quá trình cảm xúc và tín hiệu liên quan đến trạng thái cơ thể có thể tham gia vào việc định hướng lựa chọn của con người. Những nghiên cứu này gợi mở một điều quan trọng: chúng ta không chỉ tiếp nhận một sự kiện bằng lý trí thuần túy. Cách chúng ta cảm nhận và đánh giá sự kiện cũng có thể ảnh hưởng đến cách chúng ta lựa chọn.

Một người mất việc có thể nghĩ: “Tôi thất bại rồi.”

Người khác có thể nghĩ: “Đây là cơ hội để tôi bắt đầu lại.”

Một người bị khách hàng từ chối có thể nghĩ: “Tôi không có năng lực.”

Người khác có thể nghĩ: “Thông điệp của tôi chưa phù hợp. Tôi cần điều chỉnh.”

Điều quyết định tương lai của họ không chỉ là chuyện đã xảy ra.

Mà còn là câu chuyện mà bộ não của họ kể về chuyện đã xảy ra.

 

Những niềm tin vô hình đang điều khiển rất nhiều quyết định của bạn

Một trong những điều đáng suy ngẫm nhất về con người là chúng ta thường nghĩ mình đang tự do lựa chọn, nhưng rất nhiều lựa chọn lại chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi những niềm tin nằm sâu bên trong.

Một người nói: “Tôi muốn kinh doanh nhưng tôi chưa sẵn sàng.”

Có thể phía sau đó là một niềm tin: “Nếu tôi thất bại, tôi sẽ chứng minh rằng mình không đủ giỏi.”

Một người nói: “Tôi muốn xây dựng một mối quan hệ tốt hơn nhưng tôi không biết bắt đầu từ đâu.”

Có thể phía sau là niềm tin: “Nếu tôi thể hiện cảm xúc, tôi sẽ bị tổn thương.”

Một người nói: “Tôi muốn thay đổi nhưng tôi không có kỷ luật.”

Có thể phía sau là một lịch sử thất bại khiến họ đã học cách không kỳ vọng quá nhiều vào chính mình.

Con người thường không bị giới hạn chỉ bởi những gì họ muốn.

Họ còn bị giới hạn bởi những gì họ tin là có thể.

 

Nghiên cứu về hiệu ứng kỳ vọng, thường được biết đến qua khái niệm Pygmalion Effect, gợi ý rằng kỳ vọng của người khác có thể ảnh hưởng đến cách họ tương tác với chúng ta và từ đó góp phần tác động đến kết quả phát triển. Tuy nhiên, mức độ của hiệu ứng này phụ thuộc vào bối cảnh và không nên được hiểu như một quy luật tuyệt đối.

Điều đáng suy ngẫm ở đây là: niềm tin không chỉ nằm trong suy nghĩ.

Nó có thể ảnh hưởng đến cách chúng ta hành động.

Và hành động được lặp lại sẽ tạo ra kết quả.

 

Bản đồ không phải là lãnh thổ

Trong NLP có một nguyên tắc nổi tiếng: “The map is not the territory” – Bản đồ không phải là lãnh thổ.

Ý tưởng này có nguồn gốc từ nhà triết học và ngôn ngữ học Alfred Korzybski, sau đó trở thành một khái niệm quan trọng trong NLP.

Hãy thử hình dung: bạn có một “bản đồ” về bản thân. Bạn có một “bản đồ” về tình yêu, tiền bạc, thành công, thất bại và các mối quan hệ.

Những bản đồ ấy được hình thành từ những gì bạn đã trải qua, những gì bạn được dạy, những gì bạn quan sát và những kết luận bạn đã rút ra.

Nhưng bản đồ không phải là lãnh thổ.

Bản đồ chỉ là cách bạn đang đại diện cho lãnh thổ.

Một người có bản đồ rằng “thế giới này rất nguy hiểm” sẽ sống khác với người có bản đồ rằng “thế giới này có nhiều cơ hội để học hỏi”.

Một người có bản đồ rằng “tôi không đủ tốt” sẽ hành động khác với người có bản đồ rằng “tôi có thể phát triển”.

Và câu hỏi quan trọng không phải là bản đồ của bạn có đúng tuyệt đối hay không.

Mà là:

Bản đồ hiện tại có còn giúp bạn đi đến nơi bạn muốn đến không?

Có thể bạn không cần phá bỏ con người cũ.

Có thể bạn chỉ cần cập nhật bản đồ.

Vì sao bạn biết điều cần làm nhưng vẫn không làm?

Đây là một trong những nghịch lý lớn nhất của quá trình thay đổi.

Bạn biết mình nên ngủ sớm nhưng vẫn thức khuya.

Bạn biết cần tập thể dục nhưng ngày mai vẫn chưa bắt đầu.

Bạn biết cần nói chuyện bình tĩnh với người bạn đời nhưng chỉ một câu nói chạm đúng điểm đau, bạn lại nổi giận như mọi lần.

Bạn biết mình cần học một kỹ năng mới nhưng cứ trì hoãn.

Bạn biết cần thay đổi công việc nhưng vẫn ở lại.

Nếu “biết” là đủ để thay đổi, có lẽ con người đã không gặp nhiều khó khăn như vậy.

 

Các nghiên cứu của Wendy Wood và cộng sự về thói quen cho thấy hành vi quen thuộc có thể trở nên tương đối tự động và chịu ảnh hưởng mạnh bởi các tín hiệu của bối cảnh. Khi những bối cảnh quen thuộc thay đổi, các hành vi theo thói quen có thể bị gián đoạn, tạo cơ hội để con người lựa chọn lại.

Điều đó có nghĩa là đôi khi bạn không thực sự đưa ra một quyết định hoàn toàn mới.

Bạn chỉ đang đi theo một con đường mà bộ não đã đi quá nhiều lần.

Bạn cảm thấy căng thẳng → tìm điện thoại.

Bạn cảm thấy sợ → trì hoãn.

Bạn cảm thấy bị chỉ trích → p

Bạn cảm thấy thất bại → bỏ cuộc.

Một tín hiệu.

Một trạng thái.

Một phản ứng.

Một kết quả.

Lặp đi lặp lại.

Đến một lúc nào đó, bạn bắt đầu gọi nó là “tính cách”.

“Tôi là người hay trì hoãn.”

“Tôi là người nóng tính.”

“Tôi là người thiếu tự tin.”

Nhưng có thể bạn không phải là người “như vậy” theo nghĩa đó là một bản chất cố định.

Có thể bạn đã hình thành một mô thức phản ứng được lặp lại và củng cố qua thời gian.

Và điều đã được học có thể được học lại.

 

Hành vi “xấu” đôi khi đang cố gắng bảo vệ bạn

Có những hành vi mà bạn rất muốn loại bỏ: trì hoãn, nóng giận, ăn uống quá mức, nghiện điện thoại, kiểm soát, ghen tuông, trốn tránh hay tự cô lập.

Nhưng nếu nhìn sâu hơn, bạn có thể phát hiện phía sau một hành vi thường tồn tại một nhu cầu nào đó.

Một người trì hoãn có thể đang cố tránh cảm giác sợ thất bại.

Một người nóng giận có thể đang cố bảo vệ mình khỏi cảm giác bị tổn thương.

Một người kiểm soát có thể đang cố tìm kiếm sự an toàn.

Một người luôn làm hài lòng người khác có thể đang cố giữ cảm giác được chấp nhận.

Một người nghiện công việc có thể đang cố chạy trốn khỏi cảm giác trống rỗng.

Điều này không có nghĩa hành vi ấy là đúng.

Nhưng nó cho chúng ta một cách nhìn nhân văn hơn về chính mình.

Thay vì hỏi: “Tại sao tôi lại tệ như vậy?”, hãy thử hỏi:

“Hành vi này đang cố giúp tôi đạt được điều gì?”

Có thể bạn không thực sự muốn ăn quá nhiều.

Bạn chỉ muốn cảm thấy dễ chịu hơn.

Có thể bạn không thực sự muốn nổi giận.

Bạn chỉ muốn được tôn trọng.

Có thể bạn không thực sự muốn kiểm soát người khác.

Bạn chỉ muốn cảm thấy an toàn.

Khi hiểu được nhu cầu phía sau hành vi, bạn mới có cơ hội tìm ra một cách khác lành mạnh hơn để đáp ứng nhu cầu đó.

 

Một phần trong bạn muốn thay đổi, nhưng một phần khác lại muốn giữ nguyên

Đôi khi, vấn đề không phải là bạn không muốn thay đổi.

Mà là một phần trong bạn muốn thay đổi, trong khi một phần khác lại muốn bảo vệ sự an toàn quen thuộc.

Bạn muốn thành công, nhưng thành công có thể kéo theo trách nhiệm lớn hơn.

Bạn muốn giàu có, nhưng giàu có có thể khiến bạn sợ mất những gì đang có.

Bạn muốn yêu, nhưng yêu đồng nghĩa với khả năng bị tổn thương.

Bạn muốn tự do, nhưng tự do cũng đồng nghĩa với việc bạn phải chịu trách nhiệm cho những lựa chọn của mình.

Vì vậy, bạn đứng giữa hai lực kéo.

Một bên là điều bạn mong muốn.

Một bên là điều bạn cảm thấy an toàn.

Trong tâm lý học hành vi, một hành vi có thể tiếp tục tồn tại vì nó giúp con người giảm bớt cảm giác khó chịu ngay lập tức, dù về lâu dài nó gây ra hậu quả không mong muốn.

Bạn sợ gọi điện cho khách hàng → bạn trì hoãn → cảm giác lo lắng giảm xuống.

Bộ não học được: “Không gọi thì mình đỡ lo.”

Lần sau, nỗi lo xuất hiện → bạn lại trì hoãn.

Vòng lặp được củng cố.

Bạn càng tránh, bạn càng cảm thấy mình không làm được.

Bạn càng tin rằng mình không làm được, bạn càng tránh.

Rồi một ngày, bạn gọi đó là “tôi không có tố chất”.

Trong khi có thể sự thật chỉ đơn giản là:

Bạn đã luyện tập hành vi né tránh quá lâu.

 

Cuộc đời hiện tại có thể là tổng của những điều bạn đã lặp lại

Một suy nghĩ được lặp lại tạo thành một cách nhìn.

Một cách nhìn được lặp lại ảnh hưởng đến cảm xúc.

Cảm xúc thúc đẩy hành vi.

Hành vi lặp lại tạo thành thói quen.

Thói quen tạo ra kết quả.

Kết quả lại củng cố niềm tin ban đầu.

Vòng tròn cứ thế tiếp tục.

Đó là lý do một người có thể sống trong cùng một kiểu cuộc đời suốt mười năm nhưng vẫn cảm thấy mỗi ngày mình đang “cố gắng”.

Họ thực sự đang cố gắng.

Nhưng họ đang cố gắng trong cùng một hệ thống cũ.

Họ đổi công việc nhưng mang theo cùng một nỗi sợ.

Họ bước vào mối quan hệ mới nhưng mang theo cùng một kiểu phản ứng.

Họ kiếm được nhiều tiền hơn nhưng vẫn mang theo cùng một niềm tin thiếu thốn.

Họ chuyển đến một thành phố khác nhưng vẫn mang theo cùng một cách nhìn về chính mình.

Hoàn cảnh thay đổi.

Nhưng cuộc đời vẫn lặp lại.

Nếu bạn đã thay đổi rất nhiều thứ bên ngoài mà kết quả vẫn không thay đổi, có lẽ đã đến lúc bạn cần nhìn vào thứ đang vận hành bên trong.

 

Bạn có thể viết lại câu chuyện của chính mình không?

Mỗi người đều mang theo một câu chuyện về “Tôi là ai”.

“Tôi là người nhút nhát.”

“Tôi không giỏi kinh doanh.”

“Tôi không có khả năng lãnh đạo.”

“Tôi từng thất bại.”

“Tôi không may mắn.”

“Tôi sinh ra trong hoàn cảnh như vậy nên cuộc đời tôi chỉ có thể như vậy.”

Những câu nói ấy ban đầu có thể chỉ là mô tả về cuộc sống. Nhưng khi được lặp đi lặp lại đủ lâu, chúng có thể trở thành một phần của bản sắc cá nhân.

Nếu bạn tin mình là người không giỏi giao tiếp, bạn có thể ít chủ động giao tiếp. Khi ít giao tiếp, bạn có ít cơ hội luyện tập. Khi ít luyện tập, kỹ năng không phát triển. Sau đó bạn lại kết luận: “Thấy chưa, mình thực sự không giỏi giao tiếp.”

Câu chuyện tạo ra hành vi.

Hành vi tạo ra kết quả.

Kết quả lại củng cố câu chuyện.

Và vòng tròn khép kín.

Nhưng quá khứ có thật không có nghĩa là cách bạn mang quá khứ theo mình là bất biến.

Những gì đã xảy ra vẫn đã xảy ra. Bạn từng thất bại. Bạn từng bị từ chối. Bạn từng mất một người quan trọng. Bạn từng lựa chọn sai. Bạn từng bị tổn thương.

Nhưng sự kiện và ý nghĩa của sự kiện không phải lúc nào cũng là một.

Bạn từng thất bại không đồng nghĩa với việc bạn là người thất bại.

Bạn từng bị từ chối không đồng nghĩa với việc bạn không xứng đáng được yêu thương.

Bạn từng lựa chọn sai không đồng nghĩa với việc mọi lựa chọn sau này đều sẽ sai.

Bạn từng không thành công không đồng nghĩa với việc bạn không có khả năng thành công.

Sự kiện thuộc về quá khứ.

Nhưng ý nghĩa mà bạn gán cho sự kiện ấy có thể thay đổi theo thời gian.

Và chính ý nghĩa đó đôi khi mới là thứ đang điều khiển tương lai.

 

Bạn không thể viết lại chương đã qua, nhưng bạn có thể quyết định chương tiếp theo

Các nghiên cứu của Elizabeth Loftus về tính dễ bị ảnh hưởng của trí nhớ đã góp phần cho thấy trí nhớ của con người không hoạt động giống như một chiếc máy quay video lưu trữ nguyên vẹn mọi sự kiện. Thông tin sau sự kiện và cách chúng ta được hỏi có thể ảnh hưởng đến việc chúng ta nhớ lại trải nghiệm.

Điều này không có nghĩa quá khứ không tồn tại.

Nó có nghĩa rằng trải nghiệm của chúng ta về quá khứ không hoàn toàn bất động.

Bạn không thể thay đổi sự kiện đã xảy ra.

Nhưng cách bạn diễn giải và ý nghĩa bạn gán cho sự kiện ấy có thể thay đổi theo thời gian.

Một đứa trẻ từng bị phê bình có thể lớn lên với câu chuyện: “Mình không bao giờ đủ tốt.”

Nhưng một ngày nào đó, người trưởng thành ấy có thể nhìn lại và nhận ra: “Cha mẹ tôi khi đó cũng chỉ đang hành động từ những giới hạn và nỗi sợ của họ.”

Sự kiện không thay đổi.

Nhưng vị trí của người kể chuyện đã thay đổi.

Từ một đứa trẻ bất lực, người ấy trở thành một người trưởng thành có khả năng quan sát, thấu hiểu và lựa chọn.

Đó là một sự thay đổi rất lớn.

Nghiên cứu về Growth Mindset của Carol Dweck và các cộng sự cũng gợi mở một góc nhìn đáng suy ngẫm: cách con người nhìn nhận khả năng của mình – là tương đối cố định hay có thể phát triển – có thể ảnh hưởng đến cách họ tiếp cận thử thách và thất bại.

Điều này không có nghĩa chỉ cần “nghĩ tích cực” là mọi người đều có thể thành công. Hiệu quả của tư duy phát triển phụ thuộc vào nhiều yếu tố như môi trường, cơ hội học tập, chất lượng hỗ trợ và hành động thực tế.

Nhưng nó đặt ra một câu hỏi quan trọng:

Nếu bạn tin rằng mình không thể thay đổi, bạn sẽ hành động như thế nào?

Và nếu bạn tin rằng mình có khả năng học hỏi và phát triển, bạn sẽ hành động khác đi ra sao?

Một người nhìn thấy bức tường.

Một người khác nhìn thấy một bài toán cần giải.

Bức tường giống nhau.

Nhưng hành trình phía trước hoàn toàn khác.

 

NLP và hành trình thay đổi bản đồ bên trong

Đây là nơi NLP có thể trở thành một hệ thống công cụ thực hành hữu ích cho quá trình phát triển cá nhân.

Tôi muốn nói rõ một điều: NLP không phải là một chiếc đũa thần có thể giải quyết mọi vấn đề của con người. Nó cũng không nên được sử dụng để thay thế điều trị y khoa hoặc tâm lý chuyên môn trong những trường hợp cần thiết.

Nhưng với tư cách là một hệ thống thực hành về tư duy, ngôn ngữ, giao tiếp và hành vi, NLP đặt ra một câu hỏi rất đáng giá:

Bạn đang tạo ra trải nghiệm hiện tại của mình như thế nào?

Thay vì chỉ hỏi: “Tại sao tôi luôn sợ?”, bạn có thể bắt đầu quan sát:

Tôi đang hình dung điều gì trong đầu?

Tôi đang nói gì với chính mình?

Tôi đang dự đoán điều gì sẽ xảy ra?

Tôi đang nhìn sự việc từ góc nhìn nào?

Tôi đang gán ý nghĩa gì cho sự kiện này?

Nếu thay đổi cách tôi diễn giải, cảm xúc có thay đổi không?

Nếu thay đổi trạng thái cảm xúc, hành vi có thay đổi không?

Đây là một cách tiếp cận khác với việc chỉ tự nói: “Đừng sợ nữa.”

Thay đổi không bắt đầu bằng việc ra lệnh cho bản thân phải cảm thấy khác.

Nó bắt đầu bằng việc hiểu mình đang tạo ra trải nghiệm hiện tại như thế nào.

Các kỹ thuật NLP như tái khung nhận thức (reframing), thiết lập mục tiêu, nhận diện mô thức ngôn ngữ, mô hình hóa chiến lược hiệu quả và điều chỉnh trạng thái có thể được sử dụng như những công cụ thực hành để giúp con người khám phá những cách phản ứng mới.

Giá trị quan trọng nhất không nằm ở việc bạn học được bao nhiêu kỹ thuật.

Mà nằm ở việc bạn có thêm lựa chọn.

Từ “Tôi là như vậy” đến “Tôi đã học cách như vậy”

Đây có thể là một trong những chuyển đổi quan trọng nhất trên hành trình trưởng thành.

“Tôi là người nóng tính.”

→ “Tôi đã học cách phản ứng bằng sự tức giận trong một số hoàn cảnh.”

“Tôi không có khả năng kinh doanh.”

→ “Tôi chưa phát triển đủ những kỹ năng cần thiết để kinh doanh.”

“Tôi không thể hạnh phúc.”

→ “Tôi đang mang theo những trải nghiệm khiến tôi khó cảm nhận hạnh phúc.”

“Tôi không thể thay đổi.”

→ “Tôi chưa tìm được cách thay đổi phù hợp.”

Chỉ một vài từ thay đổi.

Nhưng vị trí của bạn trong câu chuyện đã thay đổi.

Bạn không còn hoàn toàn là nạn nhân của quá khứ.

Bạn trở thành một người có khả năng học hỏi.

Và nếu bạn có thể học một cách phản ứng, bạn cũng có thể học một cách phản ứng khác.

Không phải ngay lập tức.

Không phải bằng phép màu.

Mà bằng sự quan sát, luyện tập và những trải nghiệm mới được lặp lại đủ lâu.

 

Bạn không cần sống với phiên bản giới hạn của mình thêm nữa

Nếu bạn đã đọc đến đây, có thể bạn đang nhận ra một điều quan trọng.

Cuộc đời của bạn không chỉ được tạo nên bởi những gì đã xảy ra.

Nó còn được tạo nên bởi cách bạn nhìn những gì đã xảy ra.

Bạn không chỉ bị giới hạn bởi hoàn cảnh.

Bạn còn bị giới hạn bởi cách bạn diễn giải hoàn cảnh.

Bạn không chỉ bị giữ lại bởi những gì người khác đã nói về bạn.

Bạn còn bị giữ lại bởi những điều bạn đã bắt đầu tin về chính mình.

Và điều đáng mừng là: những gì đã được học có thể được xem xét lại. Những mô thức có thể được nhận diện. Những hành vi có thể được luyện tập lại. Những kỹ năng có thể được phát triển.

Bạn không thể lựa chọn tất cả những gì đã xảy ra với mình.

Nhưng bạn có thể học cách lựa chọn cách mình nhìn nhận, phản ứng và hành động trước những gì đã xảy ra.

Bạn không thể thay đổi toàn bộ thế giới.

Nhưng bạn có thể thay đổi cách mình bước vào thế giới.

Bạn không thể kiểm soát mọi người.

Nhưng bạn có thể học cách làm chủ phản ứng của mình.

Bạn không thể viết lại chương đã qua.

Nhưng bạn có thể cầm bút viết chương tiếp theo.

Đó là lý do hành trình thay đổi thực sự không bắt đầu bằng câu hỏi:

“Làm thế nào để tôi có một cuộc đời khác?”

Nó bắt đầu bằng một câu hỏi sâu sắc hơn:

“Tôi cần thay đổi điều gì bên trong mình để có thể tạo ra một cuộc đời khác?”

Có thể câu trả lời nằm trong một niềm tin.

Có thể nằm trong một mô thức cảm xúc.

Có thể nằm trong một cách giao tiếp.

Có thể nằm trong một thói quen.

Hoặc có thể nằm trong một câu chuyện mà bạn đã kể về mình quá lâu.

Và nếu bạn đủ can đảm để nhìn lại, bạn có thể phát hiện ra rằng phiên bản đang giới hạn bạn hôm nay không phải là con người duy nhất mà bạn có thể trở thành.

Bạn còn những khả năng chưa được đánh thức.

Bạn còn những lựa chọn chưa từng thử.

Bạn còn những cách nhìn mà mình chưa từng học.

Và có thể cuộc đời bạn không cần một phép màu.

Nó chỉ cần bạn bắt đầu học cách hiểu rõ hơn cách mình tư duy, sử dụng ngôn ngữ, tạo ra trạng thái và lựa chọn hành vi.

Đó chính là một trong những giá trị mà Lập trình Ngôn ngữ Tư duy NLP theo nguyên bản ABNLP Hoa Kỳ hướng đến: giúp con người hiểu rõ hơn cách tâm trí và ngôn ngữ ảnh hưởng đến trải nghiệm, nhận diện những mô thức đang giới hạn mình, đồng thời thực hành những cách tư duy, giao tiếp và hành động hiệu quả hơn trong cuộc sống.

 

NLP không hứa biến bạn thành một con người khác.

NLP đặt ra một câu hỏi khác:

Liệu bạn có thể hiểu rõ hơn cách mình đang suy nghĩ, sử dụng ngôn ngữ, tạo ra trạng thái và lựa chọn hành vi – từ đó mở rộng số lượng lựa chọn mà bạn có trong cuộc sống?

Nếu bạn không còn bị giới hạn bởi những gì mình từng tin về bản thân, bạn có thể trở thành ai?

Có lẽ đã đến lúc bạn tự viết câu trả lời.

Bởi vì cuộc đời này là của bạn.

Và chương tiếp theo vẫn chưa được viết.

HÀNH TRÌNH THAY ĐỔI CỦA BẠN CÓ THỂ BẮT ĐẦU TỪ ĐÂY

Nếu bạn nhận ra mình đang lặp lại những mô thức cũ trong suy nghĩ, cảm xúc, giao tiếp và hành vi, hãy bắt đầu bằng việc quan sát chính mình.

 

Hãy tìm hiểu về Lập trình Ngôn ngữ Tư duy NLP theo chuẩn ABNLP Hoa Kỳ – một hệ thống công cụ thực hành giúp bạn khám phá cách tâm trí vận hành, nhận diện những mô thức giới hạn và phát triển những chiến lược tư duy, giao tiếp và hành động hiệu quả hơn.

Bạn không cần sống với phiên bản giới hạn của mình thêm nữa.

Hãy bắt đầu hành trình:

HIỂU MÌNH – LÀM CHỦ MÌNH – KIẾN TẠO PHIÊN BẢN TỐT HƠN CỦA CHÍNH MÌNH.

[KHÁM PHÁ NLP – BẮT ĐẦU HÀNH TRÌNH THAY ĐỔI CỦA BẠN]

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO & NGHIÊN CỨU GỢI Ý

Rosenthal, R., & Jacobson, L. (1968). Pygmalion in the Classroom: Teacher Expectation and Pupils’ Intellectual Development. Holt, Rinehart and Winston.

hòng thủ.

Raudenbush, S. W. (1984). Magnitude of teacher expectancy effects on pupil IQ as a function of the credibility of expectancy induction: A synthesis of findings from 18 experiments. Journal of Educational Psychology, 76(1), 85–97.

Damasio, A. R. (1996). The somatic marker hypothesis and the possible functions of the prefrontal cortex. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 351(1346), 1413–1420.

Bechara, A., Damasio, H., & Damasio, A. R. (2000). Emotion, decision making and the orbitofrontal cortex. Cerebral Cortex, 10(3), 295–307.

Wood, W., Tam, L., & Witt, M. G. (2005). Changing circumstances, disrupting habits. Journal of Personality and Social Psychology, 88(6), 918–933.

Orbell, S., & Verplanken, B. (2010). The automatic component of habit in health behavior: Habit as cue-contingent automaticity. Health Psychology, 29(4), 374–383.

Loftus, E. F. (2005). Planting misinformation in the human mind: A 30-year investigation of the malleability of memory. Learning & Memory, 12(4), 361–366.

Loftus, E. F., & Hoffman, H. G. (1989). Misinformation and memory: The creation of new memories. Journal of Experimental Psychology: General, 118(1), 100–104.

Sisk, V. F., Burgoyne, A. P., Sun, J., Butler, J. L., & Macnamara, B. N. (2018). To what extent and under which circumstances are growth mind-sets important to academic achievement? Two meta-analyses. Psychological Science, 29(4), 549–571.

Yeager, D. S., et al. (2019). A national experiment reveals where a growth mindset improves achievement. Nature, 573, 364–369.

Korzybski, A. (1933). Science and Sanity: An Introduction to Non-Aristotelian Systems and General Semantics. Institute of General Semantics.

Lưu ý: Các tài liệu khoa học trên được sử dụng để cung cấp nền tảng tham khảo cho các chủ đề về nhận thức, cảm xúc, thói quen, trí nhớ, kỳ vọng và tư duy phát triển. Việc trích dẫn các nghiên cứu này không đồng nghĩa với việc mọi kỹ thuật hoặc tuyên bố của NLP đều đã được chứng minh bởi các nghiên cứu nói trên. NLP trong bài viết này được trình bày như một hệ thống công cụ thực hành về tư duy, ngôn ngữ, giao tiếp và hành vi.

Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương

ĐỌC THÊM: BỘ NÃO KHÔNG NHÌN THẤY THẾ GIỚI. BỘ NÃO NHÌN THẤY MÔ HÌNH MÀ NÓ ĐÃ XÂY DỰNG VỀ THẾ GIỚI

 

PHẦN 5: TỪ DẤU ẤN QUÁ KHỨ ĐẾN KẾT QUẢ HIỆN TẠI

 

Vì sao cuộc sống hôm nay thường là kết quả của những điều đã được lập trình từ rất lâu?

Có một câu hỏi mà tôi đã nghe hàng nghìn lần trong suốt hơn mười năm làm công việc huấn luyện và coaching.

“Tại sao tôi đã cố gắng rất nhiều nhưng cuộc sống vẫn không thay đổi?”

Thoạt nhìn, câu hỏi ấy dường như nói về sự nghiệp, tiền bạc hay các mối quan hệ. Nhưng càng đồng hành với nhiều người, tôi càng nhận ra rằng nguyên nhân thường không nằm ở hoàn cảnh hiện tại. Nó nằm ở cách con người nhìn hoàn cảnh ấy.

Hai người có thể sinh ra trong cùng một thành phố, học cùng một ngôi trường, làm cùng một công việc và gặp cùng một khó khăn, nhưng cuộc sống của họ lại đi theo hai hướng hoàn toàn khác nhau. Điều tạo nên sự khác biệt không chỉ là cơ hội hay may mắn. Điều tạo nên sự khác biệt là hệ điều hành bên trong mà mỗi người đang sử dụng để diễn giải thế giới.

Nếu bốn bài nghiên cứu trước đã lần lượt lý giải rằng con người không sinh ra như một tờ giấy trắng, tâm trí được hình thành qua nhiều giai đoạn và tiềm thức vận hành bằng những chương trình đã được cài đặt từ rất sớm, thì bài nghiên cứu này sẽ trả lời câu hỏi tiếp theo:

Những chương trình ấy đã tạo ra cuộc sống hiện tại bằng cách nào?

 

Kết quả hôm nay không xuất hiện một cách ngẫu nhiên

Trong các chương trình Coaching NLP, tôi thường bắt đầu bằng một hình vẽ rất đơn giản.

Tôi vẽ một hình chữ nhật và viết vào đó một chữ duy nhất:

KẾT QUẢ

Sau đó tôi hỏi học viên:

“Kết quả cuộc sống của anh chị hôm nay gồm những gì?”

Mọi người lần lượt trả lời.

Đó là sức khỏe hiện tại.

Đó là sự nghiệp hiện tại.

Đó là mức thu nhập hiện tại.

Đó là chất lượng hôn nhân và gia đình.

Đó là các mối quan hệ.

Đó là uy tín cá nhân.

Đó là mức độ bình an.

Đó là khả năng tận hưởng cuộc sống.

Không ai không có kết quả. Chỉ khác nhau ở chỗ kết quả ấy có phải điều mình mong muốn hay không.

Nhưng điều thú vị hơn nằm ở câu hỏi tiếp theo.

 

Điều gì tạo ra kết quả ấy?

Qua hàng nghìn phiên coaching, tôi nhận thấy phần lớn kết quả của con người phản ánh hai yếu tố nền tảng.

Yếu tố thứ nhất là tư duy.

Yếu tố thứ hai là năng lực.

Người có cách tư duy khác sẽ đưa ra những lựa chọn khác. Họ nhìn thấy những cơ hội mà người khác bỏ qua. Họ chọn nghề nghiệp khác, chọn người đồng hành khác, chọn cách giáo dục con cái khác và cũng chọn cách phản ứng trước nghịch cảnh khác.

Trong khi đó, năng lực quyết định khả năng biến những lựa chọn ấy thành hiện thực. Hai người cùng nhìn thấy một cơ hội kinh doanh, nhưng người có kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm phù hợp sẽ tạo ra kết quả hoàn toàn khác người chưa đủ năng lực.

Chính vì vậy, kết quả cuộc sống luôn là sự phản chiếu của cách con người suy nghĩ và khả năng họ thực hiện điều mình nghĩ.

 

Hành động mỗi ngày đang âm thầm xây nên cuộc đời

Nhưng tư duy và năng lực cũng không tự nhiên xuất hiện.

Nếu quan sát kỹ hơn, chúng đều được nuôi dưỡng bởi những hành động lặp đi lặp lại mỗi ngày.

Một người bắt đầu ngày mới bằng việc tập luyện, đọc sách, học kỹ năng mới và gặp gỡ những người truyền cảm hứng sẽ dần tạo ra một phiên bản khác với người dành phần lớn thời gian cho mạng xã hội, những cuộc trò chuyện vô nghĩa hoặc sự trì hoãn.

Có người dành hàng giờ mỗi ngày để học hỏi, quan sát thị trường và chuẩn bị cho những cơ hội trong tương lai.

Có người cũng dành từng ấy thời gian, nhưng chỉ để than phiền về cuộc sống.

Sau nhiều năm, sự khác biệt ấy không còn nằm ở vài hành động riêng lẻ nữa. Nó trở thành sự khác biệt của cả một cuộc đời.

Kết quả hôm nay vì thế không phải là sản phẩm của một quyết định lớn, mà là kết quả tích lũy của hàng nghìn hành động nhỏ được lặp đi lặp lại theo thời gian.

 

Hành động lại được quyết định bởi suy nghĩ

Nhưng tại sao mỗi người lại lựa chọn những hành động khác nhau?

Bởi họ suy nghĩ khác nhau.

Con người không hành động theo hiện thực khách quan. Con người hành động theo cách họ hiểu hiện thực.

Một người tin rằng mình đủ năng lực sẽ mạnh dạn thử sức.

Một người tin rằng mình kém cỏi sẽ chần chừ ngay cả khi cơ hội ở trước mắt.

Một người tin rằng người khác đáng tin sẽ dễ dàng xây dựng các mối quan hệ hợp tác.

Một người luôn nghĩ rằng ai cũng có thể làm hại mình sẽ sống trong trạng thái phòng thủ và nghi ngờ.

Điều khác biệt không nằm ở thế giới bên ngoài.

Điều khác biệt nằm ở bộ lọc bên trong.

 

Phía sau suy nghĩ là cả một hệ điều hành của tâm trí

Nếu tiếp tục truy ngược thêm một bước nữa, chúng ta sẽ thấy suy nghĩ cũng không phải điểm khởi đầu.

Đằng sau mỗi suy nghĩ là những lớp sâu hơn của tâm trí.

Đó là những niềm tin về bản thân.

Đó là hệ giá trị mà con người coi là đúng.

Đó là những cảm xúc quen thuộc.

Đó là bản sắc mà họ luôn mang theo.

Chính những yếu tố ấy quyết định con người sẽ diễn giải cùng một sự kiện theo cách tích cực hay tiêu cực.

Và nếu tiếp tục truy nguyên xa hơn nữa, toàn bộ những niềm tin, hệ giá trị và cảm xúc ấy đều bắt đầu được hình thành từ bốn giai đoạn phát triển mà HAIOS đã trình bày trong các bài nghiên cứu trước.

Giai đoạn ghi dấu.

Giai đoạn bắt chước.

Giai đoạn hòa nhập.

Và giai đoạn kiến tạo bản thân.

Đó là nơi những “dòng mã đầu tiên” của hệ điều hành tâm trí được viết nên.

 

Mô hình HAIOS: Từ dấu ấn quá khứ đến kết quả hiện tại

Khi ghép toàn bộ những lớp nguyên nhân ấy lại với nhau, chúng ta sẽ nhìn thấy một chuỗi phát triển rất rõ ràng.

Những trải nghiệm trong bốn giai đoạn đầu đời dần hình thành nên các niềm tin, hệ giá trị, cảm xúc và bản sắc. Những yếu tố ấy quyết định cách con người suy nghĩ. Suy nghĩ dẫn tới hành động. Hành động được lặp lại tạo thành thói quen. Thói quen bồi đắp tư duy và năng lực. Và chính tư duy cùng năng lực ấy tạo nên kết quả của cuộc sống hiện tại.

Đó không phải là những mảnh ghép rời rạc.

Đó là một chuỗi nhân quả liên tục.

HAIOS mô tả chuỗi này bằng mô hình sau:

Bốn giai đoạn hình thành tâm trí → Niềm tin – Hệ giá trị – Cảm xúc – Bản sắc → Suy nghĩ → Hành động mỗi ngày → Tư duy và Năng lực → Kết quả cuộc sống.

Nhưng điều quan trọng hơn là chuỗi này không kết thúc ở kết quả.

Kết quả lại trở thành bằng chứng để củng cố niềm tin cũ.

Một người tin rằng mình không thông minh sẽ né tránh thử thách. Việc né tránh khiến năng lực không phát triển. Năng lực hạn chế tạo ra kết quả hạn chế. Kết quả ấy lại khiến họ càng tin rằng mình thực sự không thông minh.

Một vòng lặp khép kín được hình thành.

Đó là lý do nhiều người sống hàng chục năm mà cuộc đời gần như không thay đổi.

Không phải vì họ thiếu nỗ lực.

Mà vì họ đang rất chăm chỉ vận hành một chương trình cũ.

 

Điều đáng mừng là chương trình có thể được cập nhật

Nếu chương trình được hình thành bởi trải nghiệm thì về nguyên tắc, chương trình cũng có thể được cập nhật thông qua trải nghiệm mới cùng với những phương pháp can thiệp phù hợp.

Đó cũng là nền tảng mà NLP phát triển trong nhiều thập kỷ qua.

Các kỹ thuật coaching của NLP không nhằm tạo ra động lực nhất thời. Mục tiêu của chúng là giúp con người nhận diện những chương trình cũ đang vận hành trong tiềm thức, tháo gỡ những niềm tin giới hạn, điều chỉnh hệ giá trị chưa còn phù hợp, chuyển hóa những cảm xúc bị mắc kẹt và xây dựng những cách phản ứng mới hiệu quả hơn.

Trong hơn mười năm coaching, tôi đã chứng kiến hàng nghìn học viên thay đổi theo cách đó. Có người vượt qua nỗi sợ nói trước đám đông. Có người tháo gỡ niềm tin “mình không đủ giỏi”. Có người chữa lành những tổn thương kéo dài nhiều năm trong các mối quan hệ. Có người thay đổi hoàn toàn cách nhìn về bản thân để bắt đầu một sự nghiệp mới.

Những thay đổi ấy không đến từ phép màu.

Chúng đến từ việc can thiệp đúng vào nơi chương trình được vận hành.

 

Góc nhìn của HAIOS

HAIOS không cho rằng con người bị quá khứ quyết định.

HAIOS cũng không cho rằng chỉ cần suy nghĩ tích cực là cuộc sống sẽ thay đổi.

Điều HAIOS khẳng định là: quá khứ tạo nên chương trình, chương trình tạo nên kết quả; nhưng khi hiểu rõ cơ chế vận hành của chương trình ấy, con người có thể chủ động cập nhật nó để kiến tạo một tương lai khác.

Đó là lý do chúng tôi không xem việc thay đổi là một cuộc chiến với bản thân.

Đó là quá trình hiểu mình đủ sâu để viết lại những dòng mã không còn phục vụ cuộc sống hiện tại.

ĐỌC TIẾP CHƯƠNG 2. PHÂN 1: VÌ SAO BIẾT MÀ VẪN KHÔNG THAY ĐỔI ĐƯỢC

 

 

PHẦN 4. VÌ SAO CON NGƯỜI THƯỜNG SỐNG BẰNG NHỮNG CHƯƠNG TRÌNH KHÔNG DO MÌNH LỰA CHỌN?

Sau khi hiểu rằng con người không sinh ra như một “tờ giấy trắng”, đồng thời nhận thức được vai trò của gene, môi trường và những trải nghiệm trong việc hình thành niềm tin, cảm xúc, hệ giá trị và hành vi, một câu hỏi quan trọng xuất hiện.

Nếu rất nhiều khuôn mẫu bên trong được tạo nên từ quá khứ, vậy tại sao khi đã trưởng thành, con người vẫn tiếp tục lặp lại chúng, ngay cả khi chính họ biết rằng những khuôn mẫu ấy đang làm mình đau khổ?

Tại sao một người luôn nói rằng mình muốn hạnh phúc nhưng lại liên tục lựa chọn những mối quan hệ gây tổn thương?

Tại sao một người hiểu rất rõ rằng nóng giận chỉ làm mọi việc trở nên tồi tệ hơn nhưng vẫn không thể kiểm soát cơn giận của mình?

Tại sao có người đã đọc hàng chục cuốn sách phát triển bản thân, tham gia nhiều khóa học, đặt ra rất nhiều mục tiêu, nhưng sau một thời gian ngắn lại quay về đúng những thói quen cũ?

 

Trong hơn mười năm đào tạo và Coaching, tôi nhận thấy một hiện tượng xuất hiện ở hầu hết các khách hàng. Phần lớn họ không thiếu kiến thức. Họ cũng không thiếu mong muốn thay đổi. Điều khiến họ gặp khó khăn nằm ở chỗ những quyết định được đưa ra bằng ý thức thường xuyên phải đối mặt với một hệ thống vận hành tự động đã được hình thành từ rất lâu trước đó.

Trong HAIOS, cũng như trong nhiều trường phái Coaching và NLP, hệ thống vận hành tự động này thường được gọi bằng một khái niệm quen thuộc là tiềm thức.

Khái niệm này không nên được hiểu như một “ngăn chứa” cụ thể nằm ở một vị trí giải phẫu nào đó trong não. Dưới góc nhìn của HAIOS, tiềm thức là cách gọi tập hợp những quá trình xử lý diễn ra ngoài nhận thức tức thời của con người, bao gồm ký ức dài hạn, những niềm tin đã được hình thành, các phản ứng cảm xúc đã được học, những thói quen, những mô hình dự đoán và vô số chương trình hành vi mà não bộ đã tự động hóa sau nhiều năm trải nghiệm.

Nói cách khác, ý thức giống như người đang cầm vô lăng của một chiếc xe, còn tiềm thức giống như toàn bộ hệ thống động cơ, hộp số, hệ thống lái và phần mềm điều khiển đã được cài đặt từ trước. Người lái có thể quyết định hướng đi, nhưng nếu toàn bộ hệ thống bên dưới vẫn đang hoạt động theo những thiết lập cũ thì việc thay đổi sẽ khó khăn hơn rất nhiều.

Điều thú vị là tiềm thức không có chức năng đánh giá xem một niềm tin là đúng hay sai, hữu ích hay có hại. Một khi một kết luận đã được hình thành thông qua những trải nghiệm lặp đi lặp lại và trở thành một phần của hệ thống vận hành tự động, não bộ có xu hướng duy trì nó như một mô hình quen thuộc để tiếp tục sử dụng.

Chính vì vậy, nhiều người vẫn tiếp tục tin rằng mình không thông minh dù đã có rất nhiều thành công trong cuộc sống. Có người luôn cảm thấy mình không xứng đáng được yêu thương mặc dù đang sống trong một gia đình hạnh phúc. Có người luôn nghĩ rằng tiền bạc là nguyên nhân của mọi đau khổ dù thực tế cuộc sống đã cho họ rất nhiều ví dụ ngược lại.

Không phải vì họ cố tình bám giữ những niềm tin ấy.

Mà vì hệ thống vận hành tự động của não bộ đang làm đúng công việc mà nó được thiết kế để thực hiện.

Một trong những chức năng quan trọng nhất của hệ thống này là bảo vệ sự sống.

 

Trong quá trình tiến hóa, điều não bộ quan tâm trước tiên không phải là làm cho con người hạnh phúc hay thành công. Mục tiêu đầu tiên của nó là giúp con người tồn tại. Bất kỳ phản ứng nào từng giúp tránh khỏi đau đớn, nguy hiểm hoặc bị loại trừ khỏi cộng đồng đều có xu hướng được ghi nhớ như một chiến lược an toàn.

Nếu một đứa trẻ từng học được rằng im lặng sẽ tránh bị đánh mắng, não bộ sẽ lưu lại chiến lược ấy. Khi trưởng thành, ngay cả khi môi trường đã thay đổi, người đó vẫn có thể tiếp tục im lặng trong các cuộc họp, trong hôn nhân hoặc trong những thời điểm cần bảo vệ quan điểm của mình.

Nếu một đứa trẻ từng nhận ra rằng chỉ khi đạt thành tích cao mới được cha mẹ công nhận, não bộ có thể xây dựng một chương trình rằng giá trị bản thân phụ thuộc vào thành tích. Sau này, người trưởng thành ấy rất dễ trở thành người cầu toàn, luôn cảm thấy mình chưa đủ tốt dù đã đạt được nhiều thành công.

Não bộ không hỏi:

“Chiến lược này còn phù hợp với cuộc sống hiện tại không?”

Nó chỉ ghi nhớ rằng:

“Chiến lược này từng giúp mình an toàn.”

 

Một đặc điểm quan trọng khác của não bộ là luôn tìm cách tiết kiệm năng lượng. Mặc dù chỉ chiếm khoảng hai phần trăm trọng lượng cơ thể, não lại tiêu thụ khoảng một phần năm tổng năng lượng mà cơ thể sử dụng khi nghỉ ngơi. Vì vậy, não có xu hướng biến những hành vi được lặp đi lặp lại thành các chương trình tự động để không phải tính toán lại từ đầu trong mỗi tình huống.

Đó là lý do sau một thời gian luyện tập, con người có thể lái xe, đánh máy hay đi xe đạp mà gần như không cần suy nghĩ. Những phản ứng cảm xúc và nhiều khuôn mẫu hành vi cũng được tự động hóa theo nguyên lý tương tự.

Một người luôn lo lắng không phải mỗi sáng thức dậy đều quyết định rằng hôm nay mình sẽ tiếp tục lo lắng. Phản ứng ấy đã trở thành một chương trình quen thuộc, được não kích hoạt gần như tự động trước những tín hiệu mà nó cho là có nguy cơ.

 

Bên cạnh đó, nhiều nghiên cứu trong tâm lý học nhận thức còn chỉ ra rằng khi con người đã hình thành một niềm tin, họ thường có xu hướng chú ý nhiều hơn đến những thông tin xác nhận niềm tin đó và ít chú ý hơn đến những bằng chứng trái ngược. Hiện tượng này được gọi là thiên kiến xác nhận.

Trong thực tiễn Coaching, tôi quan sát thấy điều này xuất hiện rất rõ. Những học viên luôn tin rằng mình không thông minh thường nhớ rất lâu những lần làm sai, nhưng lại nhanh chóng quên đi những lần làm đúng. Những người tin rằng không ai đáng tin thường đặc biệt chú ý đến các trường hợp bị phản bội, trong khi gần như không để tâm đến rất nhiều mối quan hệ tích cực mà họ đang có.

Não bộ không cố ý lừa dối chúng ta. Nó chỉ đang cố duy trì một mô hình về thế giới mà nó đã xây dựng từ trước.

 

Một đặc điểm nữa khiến các chương trình cũ tồn tại rất lâu là não bộ có xu hướng ghi nhớ mạnh hơn những trải nghiệm gắn với đau đớn hoặc nguy hiểm. Dưới góc nhìn tiến hóa, điều này hoàn toàn hợp lý. Một người nhớ rất lâu nơi từng xảy ra nguy hiểm sẽ có nhiều cơ hội sống sót hơn người nhanh chóng quên đi.

Đó là lý do một lời chế giễu trong thời thơ ấu đôi khi có thể được nhớ suốt nhiều thập kỷ, trong khi hàng trăm lời động viên lại nhanh chóng phai nhạt. Não bộ ưu tiên lưu giữ những trải nghiệm có khả năng liên quan đến sự sinh tồn, bởi với nó, việc tránh lặp lại đau khổ quan trọng hơn việc kéo dài cảm giác dễ chịu.

 

Khi ghép tất cả những cơ chế này lại với nhau, chúng ta có thể hiểu vì sao rất nhiều người trưởng thành vẫn đang sống bằng những chương trình mà họ chưa bao giờ chủ động lựa chọn. Những chương trình ấy không phải được viết ra trong một ngày. Chúng được hình thành từng chút một, qua hàng nghìn trải nghiệm, hàng nghìn lần lặp lại và hàng nghìn kết luận âm thầm mà não bộ rút ra trong suốt quá trình phát triển.

 

Đó cũng là lý do HAIOS cho rằng thay đổi bản thân không phải là cuộc chiến chống lại não bộ, càng không phải là phủ nhận quá khứ. Thay đổi là quá trình giúp não bộ nhận ra rằng những gì từng giúp chúng ta tồn tại trong quá khứ có thể không còn là lựa chọn tối ưu cho cuộc sống hiện tại. Khi con người có đủ nhận thức, đủ trải nghiệm mới và đủ môi trường hỗ trợ, não bộ hoàn toàn có khả năng học lại, tổ chức lại và xây dựng những chương trình vận hành hiệu quả hơn.

Đó là nền tảng khoa học cũng như thực tiễn để HAIOS tin rằng con người không bị giam cầm mãi mãi trong quá khứ. Chúng ta không thể chọn những chương trình đầu tiên đã được cài đặt vào cuộc đời mình. Nhưng khi trưởng thành, chúng ta hoàn toàn có thể học cách nhận diện chúng, kiểm chứng chúng và từng bước viết tiếp những chương trình mới phù hợp hơn với con người mà mình mong muốn trở thành.

ĐỌC TIẾP CHƯƠNG 1 PHẦN 5

 

PHẦN 3. MÔI TRƯỜNG TẠO RA NIỀM TIN, CẢM XÚC, GIÁ TRỊ VÀ HÀNH VI NHƯ THẾ NÀO?

 

3.1. Môi trường là “người lập trình” đầu tiên của tâm trí

Nếu gene tạo nên nền tảng sinh học, thì môi trường chính là hệ thống đầu tiên liên tục lập trình cách con người suy nghĩ, cảm nhận và hành động.

Ngay từ khi còn trong bụng mẹ cho đến suốt những năm đầu đời, bộ não không chỉ tiếp nhận thông tin. Nó còn âm thầm trả lời những câu hỏi nền tảng:

• Thế giới này có an toàn không?
• Mình có đáng được yêu thương không?
• Người khác có đáng tin không?
• Khi gặp khó khăn thì mình nên phản ứng như thế nào?

Điều đặc biệt là bộ não không trả lời những câu hỏi này bằng suy luận logic.

Nó trả lời bằng những trải nghiệm được lặp đi lặp lại.

Không phải một lần cha mẹ ôm con sẽ tạo nên cảm giác an toàn.

Không phải một lần bị mắng sẽ tạo nên tổn thương.

Nhưng hàng nghìn lần được yêu thương, hoặc hàng nghìn lần bị chỉ trích, sẽ dần trở thành cách mà bộ não định nghĩa thế giới.

 

3.2. Não bộ không lưu giữ sự kiện, mà lưu giữ ý nghĩa

Đây là điểm rất quan trọng.

Hai đứa trẻ có thể cùng sống trong một hoàn cảnh.

Nhưng hai người trưởng thành lại hoàn toàn khác nhau.

Không phải vì sự kiện khác nhau.

Mà vì ý nghĩa mà mỗi đứa trẻ gán cho sự kiện ấy khác nhau.

Một đứa trẻ bị cha mắng có thể nghĩ:

“Bố đang giận.”

Một đứa trẻ khác lại nghĩ:

“Mình không đáng được yêu.”

Sự kiện giống nhau.

Ý nghĩa khác nhau.

Và chính ý nghĩa đó trở thành dữ liệu được lưu giữ lâu dài trong tâm trí.

Theo thời gian, những ý nghĩa ấy dần kết tinh thành niềm tin.

 

3.3. Niềm tin không được sinh ra, mà được xây dựng

Trong hơn mười năm đào tạo và Coaching, Founder HAIOS đã trực tiếp làm việc với hàng nghìn học viên và khách hàng.

Một hiện tượng xuất hiện lặp đi lặp lại là:

Rất nhiều người trưởng thành mang theo những kết luận về bản thân mà họ tin là sự thật tuyệt đối.

Ví dụ:

“Tôi không thông minh.”

“Tôi rất ngốc.”

“Tôi học gì cũng chậm.”

Khi lần theo lịch sử hình thành niềm tin ấy, nhiều người nhớ lại rằng từ khi còn nhỏ, cha mẹ, ông bà hoặc người thân thường xuyên gọi họ bằng những từ như:

• Ngốc.
• Tồ.
• Đần.
• Đoảng.
• Chậm hiểu.

Đặc biệt, mỗi lần đứa trẻ mắc lỗi, những lời đánh giá ấy lại được lặp lại.

Ban đầu, đó chỉ là lời nhận xét về một hành động.

Nhưng theo thời gian, đứa trẻ bắt đầu chuyển thành kết luận về chính con người mình.

Không còn là:

“Mình làm sai.”

Mà trở thành:

“Mình là người ngu.”

Đó là khoảnh khắc một niềm tin giới hạn được hình thành.

 

3.4. Khi niềm tin bắt đầu tự nuôi sống chính nó

Sau khi niềm tin được hình thành, nó không nằm yên trong tâm trí.

Nó bắt đầu ảnh hưởng đến cách con người quan sát thế giới.

Một người tin rằng mình không thông minh sẽ:

• chú ý nhiều hơn đến những lần mình thất bại;
• nhớ rất lâu những lời chê bai;
• xem nhẹ những thành công của mình;
• ngại thử thách mới;
• bỏ cuộc sớm khi gặp khó khăn.

Theo thời gian, những thất bại nhỏ tiếp tục củng cố niềm tin ban đầu.

HAIOS gọi đây là:

Vòng lặp tự xác nhận niềm tin

Niềm tin

↓

Chú ý có chọn lọc

↓

Diễn giải có chọn lọc

↓

Hành vi

↓

Kết quả

↓

Niềm tin mạnh hơn

Đây không phải vì não bộ muốn làm hại con người.

Đó là cách não tiết kiệm năng lượng.

Khi đã tin một điều là đúng, não sẽ có xu hướng ưu tiên những thông tin phù hợp với điều mình đã tin.

 

3.5. Hệ giá trị cũng được môi trường lập trình

Không ai sinh ra đã biết điều gì quan trọng.

Hệ giá trị được hình thành từ những gì đứa trẻ nhìn thấy mỗi ngày.

Nếu cha mẹ:

• yêu thương nhau;
• giữ lời hứa;
• biết xin lỗi;
• biết tha thứ;
• biết giúp đỡ người khác;

đứa trẻ sẽ dần coi những điều ấy là giá trị sống.

Ngược lại, nếu trẻ lớn lên trong môi trường:

• chỉ trích;
• bạo lực;
• dối trá;
• hơn thua;
• coi tiền bạc là thước đo duy nhất;

não bộ cũng sẽ học rằng:

“Đó là cách cuộc sống vận hành.”

Điều đáng chú ý là cha mẹ thường dạy con bằng chính cuộc đời mình nhiều hơn bằng lời nói.

Trẻ không học chủ yếu bằng điều cha mẹ giảng.

Trẻ học bằng điều cha mẹ sống.

 

3.6. Cảm xúc cũng được học

Rất nhiều người nghĩ rằng cảm xúc chỉ là bẩm sinh.

Thực tế không hoàn toàn như vậy.

Một đứa trẻ sống trong gia đình thường xuyên bình tĩnh giải quyết mâu thuẫn sẽ học được rằng:

Cảm xúc có thể được lắng nghe.

Một đứa trẻ thường xuyên chứng kiến la mắng, bạo lực hoặc đe dọa sẽ học rằng:

Giận dữ là cách giải quyết vấn đề.

Hoặc ngược lại:

Im lặng mới là cách an toàn.

Qua nhiều năm, những phản ứng ấy trở thành tự động.

Người trưởng thành thường gọi đó là:

“Đó là tính tôi.”

Trong khi thực chất, rất nhiều phản ứng chỉ là những chiến lược sinh tồn đã từng giúp họ thích nghi với môi trường cũ.

 

3.7. Khi tài năng bị dập tắt từ những lời nói vô tình

Founder HAIOS từng Coaching cho một nam doanh nhân.

Điều đặc biệt là anh rất khó nói.

Giọng luôn nghẹn trong cổ.

Nói nhỏ.

Không dám phát biểu.

Khi truy nguyên quá trình hình thành, khách hàng nhớ lại thời điểm khoảng mười ba, mười bốn tuổi.

Đó là lúc giọng nói bắt đầu thay đổi.

Trong lớp học, giáo viên và bạn bè chế giễu:

“Giọng như bò.”

Kể từ hôm đó, anh bắt đầu ngại nói.

Sau nhiều năm, sự ngại ngùng trở thành phản xạ tự động.

Trong quá trình Coaching, khi niềm tin cũ được nhận diện, xem xét lại và thay thế bằng trải nghiệm mới, khả năng biểu đạt của anh cải thiện rõ rệt.

HAIOS không xem đây là bằng chứng rằng mọi rối loạn giọng nói đều do tâm lý.

Nhưng trường hợp này cho thấy một lời chế giễu đúng thời điểm nhạy cảm có thể để lại ảnh hưởng rất dài lâu.

 

3.8. Những nhu cầu cần được ươm mầm

Qua thực tiễn Coaching, HAIOS nhận thấy mọi đứa trẻ đều cần một môi trường giúp phát triển những nhu cầu tâm lý nền tảng.

Bao gồm:

• được yêu thương vô điều kiện;
• được cảm thấy mình có giá trị;
• được an toàn;
• được lắng nghe;
• được tôn trọng;
• được khích lệ học hỏi;
• được phép sai;
• được tha thứ;
• được công nhận nỗ lực;
• được biểu đạt cảm xúc;
• được phát triển năng lực riêng;
• được hướng dẫn thay vì hạ nhục;
• được lớn lên trong một môi trường có sự yêu thương và kết nối.

Khi những nhu cầu ấy được đáp ứng, đứa trẻ dễ hình thành các niềm tin tích cực về bản thân và thế giới.

Ngược lại, khi các nhu cầu ấy bị thiếu hụt kéo dài, trẻ có thể tạo ra nhiều chiến lược sinh tồn như giận dữ, thu mình, chiều lòng người khác, kiểm soát hoặc phủ nhận cảm xúc.

Những chiến lược ấy từng giúp đứa trẻ tồn tại.

Nhưng khi trưởng thành, chúng có thể trở thành rào cản cho hạnh phúc và sự phát triển.

 

3.9. Con người có thể viết lại chương trình của chính mình không?

Đây là câu hỏi quan trọng nhất của toàn bộ HAIOS Foundation.

Nếu môi trường có thể tạo nên niềm tin, cảm xúc và hành vi…

Liệu con người có thể thay đổi chúng?

Quan sát từ hàng nghìn trường hợp Coaching của Founder HAIOS cho thấy:

Rất nhiều khách hàng, sau khi nhận diện được niềm tin gốc rễ, xử lý cảm xúc còn tồn đọng và thực hành những cách nhìn nhận mới, đã báo cáo những thay đổi tích cực trong cuộc sống.

Một số người giảm đáng kể lo âu.

Một số cải thiện các mối quan hệ.

Một số vượt qua mặc cảm kéo dài nhiều năm.

Một số dám nói, dám đứng trước đám đông, dám bắt đầu sự nghiệp mới.

HAIOS xem đây là quan sát thực địa, đồng thời khuyến khích tiếp tục nghiên cứu, đo lường và kiểm chứng bằng các phương pháp khoa học để hiểu rõ hơn cơ chế của những thay đổi này.

Điều quan trọng không phải là phủ nhận quá khứ.

Điều quan trọng là nhận ra rằng:

Quá khứ có thể viết nên chương đầu tiên của cuộc đời, nhưng không bắt buộc phải viết nốt những chương còn lại.

ĐỌC TIẾP CHƯƠNG 1 PHẦN 4

PHẦN 2. MÔ HÌNH HAIOS: BỐN GIAI ĐOẠN KIẾN TẠO TÂM TRÍ CON NGƯỜI

Nếu cơ thể con người được hình thành từng bước trong bụng mẹ thì tâm trí cũng không xuất hiện hoàn chỉnh ngay khi một đứa trẻ cất tiếng khóc đầu tiên.

Tâm trí được kiến tạo từng lớp, giống như việc xây dựng một ngôi nhà. Mỗi giai đoạn phát triển đều đặt thêm một tầng nền móng mới. Những gì được hình thành ở giai đoạn trước sẽ ảnh hưởng đến cách con người tiếp nhận và diễn giải trải nghiệm ở giai đoạn sau.

Từ tổng hợp các nghiên cứu về phát triển trẻ em, tâm lý học, khoa học thần kinh, cùng hơn mười năm quan sát trong đào tạo và Coaching, HAIOS đề xuất mô hình Bốn giai đoạn kiến tạo tâm trí con người.

Mô hình này không nhằm thay thế các học thuyết phát triển hiện có mà là một khung diễn giải thực hành, giúp lý giải vì sao nhiều khuôn mẫu suy nghĩ và hành vi của người trưởng thành lại có thể truy nguyên về những trải nghiệm rất sớm trong cuộc đời.

 

Giai đoạn thứ nhất (0–7 tuổi)

Giai đoạn Ghi Dấu (Imprinting Stage)

Đây là giai đoạn nền móng của toàn bộ hệ thống tâm trí.

Trong những năm đầu đời, các vùng não chịu trách nhiệm cho tư duy phản biện, lập kế hoạch dài hạn và tự đánh giá vẫn đang trong quá trình phát triển. Trẻ nhỏ vì thế chưa có khả năng đánh giá một cách trưởng thành xem điều gì đúng, điều gì sai, điều gì chỉ là quan điểm của người lớn hay điều gì phản ánh thực tế khách quan.

Thay vì phân tích, trẻ chủ yếu tiếp nhận.

Mỗi lời nói, ánh mắt, cử chỉ, cách cha mẹ đối xử với nhau, cách người lớn phản ứng trước thành công, thất bại, tiền bạc, tình yêu, xung đột hay chính bản thân đứa trẻ đều trở thành nguồn dữ liệu để não bộ xây dựng những mô hình đầu tiên về thế giới.

Điều trẻ nhìn thấy, nghe thấy và cảm nhận lặp đi lặp lại sẽ dần trở thành:

• niềm tin về bản thân;
• niềm tin về người khác;
• cảm giác an toàn hay bất an;
• hệ giá trị ban đầu;
• cách yêu thương;
• cách phản ứng trước cảm xúc;
• những khuôn mẫu giao tiếp đầu tiên.

Điều quan trọng là đứa trẻ không học chủ yếu bằng những gì cha mẹ dạy, mà bằng cách cha mẹ sống.

Một gia đình thường xuyên yêu thương, tôn trọng và giải quyết xung đột lành mạnh đang dạy đứa trẻ về tình yêu ngay cả khi không nói một lời nào.

Ngược lại, một gia đình đầy chỉ trích, bạo lực hoặc lạnh nhạt cũng đang dạy đứa trẻ một bài học rất mạnh mẽ về các mối quan hệ, dù không ai chủ ý làm điều đó.

Vì thế, HAIOS gọi giai đoạn này là Giai đoạn Ghi dấu. Đây là lúc những “dòng mã đầu tiên” của tâm trí được viết nên.

 

Giai đoạn thứ hai (7–14 tuổi)

Giai đoạn Đồng Nhất (Identification Stage)

Nếu giai đoạn đầu là tiếp nhận, thì giai đoạn này là bắt đầu lựa chọn hình mẫu để trở thành.

Khi khả năng nhận thức phát triển hơn, trẻ không còn chỉ hấp thụ thông tin một cách thụ động. Các em bắt đầu quan sát và tự hỏi:

“Mình muốn giống ai?”

Những người có ảnh hưởng lớn trong giai đoạn này có thể là:

• cha mẹ;
• anh chị;
• thầy cô;
• bạn bè;
• nhân vật nổi tiếng;
• người có uy tín trong cộng đồng.

Trẻ không chỉ bắt chước hành động mà còn học cách suy nghĩ, cách giao tiếp, cách giải quyết vấn đề, cách thể hiện cảm xúc và cách nhìn nhận giá trị bản thân.

Đây cũng là giai đoạn hệ giá trị bắt đầu rõ nét hơn. Trẻ hình thành nhận thức ban đầu về điều gì đáng tự hào, điều gì đáng xấu hổ, điều gì được xã hội khen thưởng và điều gì bị từ chối.

Nếu giai đoạn 0–7 tuổi tạo nên nền móng thì giai đoạn 7–14 tuổi bắt đầu xây những bức tường đầu tiên của “ngôi nhà tâm trí”.

 

Giai đoạn thứ ba (14–21 tuổi)

Giai đoạn Hình Thành Bản Sắc (Identity Formation Stage)

Tuổi thiếu niên và đầu tuổi trưởng thành là thời kỳ con người bắt đầu trả lời câu hỏi:

“Tôi là ai?”

Ở giai đoạn này, cá nhân không còn chỉ sao chép hình mẫu. Họ bắt đầu thử nghiệm.

• thử suy nghĩ khác;
• thử lựa chọn khác;
• thử các mối quan hệ khác;
• thử giá trị khác;
• thử nghề nghiệp khác.

Không ít xung đột trong giai đoạn này xuất phát từ việc bản sắc đang được tái cấu trúc. Người trẻ vừa muốn được chấp nhận bởi gia đình, vừa muốn khẳng định sự độc lập của mình.

Nếu những năm đầu đời đủ an toàn và có sự hỗ trợ tích cực, quá trình hình thành bản sắc thường diễn ra ổn định hơn.

Ngược lại, nếu nền móng trước đó chứa nhiều tổn thương, người trẻ có thể rơi vào khủng hoảng bản sắc, thiếu định hướng hoặc liên tục thay đổi để tìm kiếm sự công nhận từ bên ngoài.

 

Giai đoạn thứ tư (21+ tuổi)

Giai đoạn Kiến Tạo Có Ý Thức (Conscious Self-Construction Stage)

Sau tuổi trưởng thành, một con người không còn chỉ là sản phẩm của quá khứ.

Đây là thời điểm năng lực tự nhận thức dần trở thành yếu tố quyết định.

Con người có thể:

• quan sát những khuôn mẫu đã hình thành;
• nhận diện các niềm tin giới hạn;
• phân biệt quá khứ với hiện tại;
• học hỏi kiến thức mới;
• xử lý những cảm xúc còn tồn đọng;
• thay đổi môi trường sống;
• xây dựng các mối quan hệ lành mạnh hơn;
• thiết kế lại mục tiêu và ý nghĩa cuộc đời.

Đây cũng là giai đoạn mà Coaching, trị liệu tâm lý, giáo dục, NLP hay các phương pháp phát triển con người có thể phát huy vai trò mạnh mẽ nhất.

Bởi mục tiêu không phải là xóa bỏ quá khứ.

Mà là mở rộng khả năng lựa chọn trong hiện tại.

 

Tổng hợp HAIOS

Mô hình Bốn giai đoạn kiến tạo tâm trí có thể được tóm tắt như sau:

Giai đoạn	Chức năng chính	Kết quả nổi bật
0–7 tuổi	Ghi dấu	Hình thành nền móng của niềm tin, cảm xúc và hệ giá trị ban đầu
7–14 tuổi	Đồng nhất	Học hỏi và đồng nhất với các hình mẫu quan trọng
14–21 tuổi	Hình thành bản sắc	Xây dựng câu trả lời cho câu hỏi “Tôi là ai?”
21+ tuổi	Kiến tạo có ý thức	Chủ động điều chỉnh, phát triển và kiến tạo cuộc đời

Kết luận

Theo mô hình HAIOS, con người không được tạo nên trong một khoảnh khắc mà được kiến tạo liên tục qua nhiều tầng phát triển.

0–7 tuổi đặt nền móng.

7–14 tuổi hình thành các hình mẫu.

14–21 tuổi xây dựng bản sắc.

21 tuổi trở đi, mỗi người có cơ hội trở thành kiến trúc sư của chính cuộc đời mình.

Đó cũng là triết lý cốt lõi mà HAIOS theo đuổi:

Quá khứ góp phần tạo nên bạn, nhưng không có quyền quyết định bạn sẽ trở thành ai. Khi năng lực tự nhận thức được phát triển, con người có thể hiểu mình, chữa lành những gì cần chữa lành và chủ động kiến tạo một tương lai phù hợp với những giá trị mà mình lựa chọn.

ĐỌC TIẾP CHƯƠNG 1 PHẨN 3

PHẦN 1. Con người khi sinh ra có phải là một “tờ giấy trắng” không?

Hình ảnh “tờ giấy trắng” từng được sử dụng để diễn đạt một tư tưởng có ảnh hưởng sâu rộng: khi mới sinh ra, con người chưa có sẵn kiến thức, niềm tin hay bản sắc; phần lớn những gì họ trở thành về sau sẽ được viết lên bởi gia đình, giáo dục và xã hội. Quan niệm này có một giá trị nhân văn quan trọng, bởi nó giúp con người thoát khỏi niềm tin định mệnh rằng tính cách, năng lực và vị trí của mỗi người đã được quyết định hoàn toàn ngay từ lúc chào đời.

Tuy nhiên, nếu hiểu “tờ giấy trắng” theo nghĩa tuyệt đối — rằng trẻ sơ sinh hoàn toàn trống rỗng, không mang theo bất kỳ khác biệt sinh học, khuynh hướng phản ứng hay ảnh hưởng nào từ trước khi sinh — thì cách hiểu ấy không còn phù hợp với khoa học phát triển hiện đại.

Một em bé không sinh ra với những quan niệm hoàn chỉnh về thành công, tiền bạc, tình yêu, gia đình hay giá trị bản thân. Em chưa có nghề nghiệp, mục tiêu sống, hệ tư tưởng hay một câu chuyện rõ ràng về việc “tôi là ai”. Nhưng em cũng không bước vào cuộc đời như một trang giấy hoàn toàn chưa có gì. Em ra đời với một cơ thể đã phát triển trong nhiều tháng, một hệ thần kinh đang hoạt động, một cấu trúc di truyền riêng, một lịch sử phát triển trước sinh và những khác biệt ban đầu về sự chú ý, mức độ nhạy cảm, phản ứng cảm xúc và khả năng tự điều chỉnh.

Vì vậy, câu trả lời chính xác hơn là:

Con người khi sinh ra không phải là một “tờ giấy trắng”, nhưng cũng chưa phải là một “cuốn sách đã được viết xong”.

Con người bước vào cuộc đời với một nền tảng sinh học ban đầu, rồi tiếp tục được hình thành thông qua sự tương tác giữa di truyền, môi trường trước sinh, quan hệ chăm sóc, trải nghiệm sống, văn hóa và những lựa chọn có ý thức về sau.

 

1.1. Đứa trẻ đã có một lịch sử trước khi chào đời

Ngày sinh không phải là ngày sự phát triển của con người bắt đầu. Đó chỉ là thời điểm đứa trẻ chuyển từ môi trường trong tử cung sang thế giới bên ngoài.

Trước khi chào đời, não bộ đã trải qua một quá trình phát triển phức tạp. Các tế bào thần kinh được hình thành, di chuyển, kết nối và tổ chức thành những mạng lưới sơ khai. Nghiên cứu hình ảnh não thai nhi cho thấy các kết nối chức năng đã xuất hiện trước khi sinh; một số nghiên cứu còn ghi nhận mối liên hệ giữa trạng thái lo âu của người mẹ trong thai kỳ và sự khác biệt trong kết nối chức năng của não thai nhi. Tuy nhiên, đây chủ yếu là những mối liên hệ xác suất ở cấp độ nhóm, không phải bằng chứng rằng một trải nghiệm riêng lẻ sẽ quyết định tính cách hay số phận của một đứa trẻ. (PubMed)

Môi trường trong tử cung cũng không phải một khoảng không trung tính. Dinh dưỡng, sức khỏe thể chất, căng thẳng kéo dài, tình trạng viêm nhiễm, việc tiếp xúc với rượu, thuốc lá hoặc một số chất có hại đều có thể liên quan đến sự phát triển của thai nhi. Các tổng quan khoa học cho thấy căng thẳng trước sinh có thể liên quan đến sự phát triển não bộ, khả năng phản ứng với stress và một số kết quả cảm xúc hoặc hành vi của trẻ sau này. Dẫu vậy, độ lớn và hướng tác động không đồng nhất giữa các nghiên cứu; gene, thời điểm phơi nhiễm, môi trường sau sinh và nhiều yếu tố khác đều có thể làm thay đổi kết quả. (PubMed)

Bởi vậy, hai đứa trẻ cùng sinh ra trong một ngày không nhất thiết bước vào đời với cùng một điểm xuất phát sinh học. Nhưng điểm xuất phát khác nhau cũng không đồng nghĩa với một tương lai đã được an bài

.

 

1.2. Trẻ sơ sinh đã biểu hiện những khác biệt cá nhân

Ngay từ những tháng đầu đời, trẻ đã thể hiện sự khác nhau trong cách phản ứng với âm thanh, ánh sáng, người lạ, sự thay đổi môi trường và trạng thái khó chịu.

Có trẻ dễ được dỗ dành, thích nghi nhanh và phản ứng nhẹ trước kích thích. Có trẻ nhạy cảm hơn với tiếng động, dễ giật mình, phản ứng mạnh trước thay đổi hoặc cần nhiều thời gian hơn để bình tĩnh.

Trong tâm lý học phát triển, những khác biệt ban đầu về cảm xúc, vận động, sự chú ý và khả năng tự điều chỉnh thường được nghiên cứu dưới khái niệm khí chất — temperament. Khí chất không phải là tính cách hoàn chỉnh, nhưng có thể được xem như một phần vật liệu ban đầu mà từ đó tính cách tiếp tục phát triển.

Nghiên cứu di truyền hành vi cho thấy khí chất có thành phần di truyền đáng kể và liên quan đến một hệ thống gene rất phức tạp, chứ không phải một “gene tính cách” riêng biệt. Đồng thời, cách những khuynh hướng ấy biểu hiện còn chịu ảnh hưởng của học tập, quan hệ, văn hóa và môi trường sống. (Nature)

Một đứa trẻ nhạy cảm không mặc nhiên sẽ trở thành một người lo âu. Trong môi trường thiếu an toàn, sự nhạy cảm có thể làm trẻ dễ căng thẳng hơn. Nhưng trong môi trường ổn định, được lắng nghe và hỗ trợ, chính sự nhạy cảm ấy có thể phát triển thành khả năng quan sát tinh tế, đồng cảm và thấu hiểu cảm xúc của người khác.

Do đó:

Khí chất là điểm khởi đầu, không phải bản án.

 

1.3. Di truyền không phải một bản thiết kế cứng nhắc

Khi nói rằng con người sinh ra với các yếu tố di truyền, chúng ta cũng cần tránh một cực đoan khác: cho rằng mọi thứ đã nằm sẵn trong gene và cuộc đời chỉ là quá trình thực hiện một chương trình được viết trước.

Phần lớn các đặc điểm tâm lý phức tạp không do một gene đơn lẻ quyết định. Chúng liên quan đến nhiều biến thể di truyền, nhiều hệ thống sinh học và nhiều tương tác với môi trường. Hơn nữa, cha mẹ không chỉ truyền gene mà còn đồng thời tạo ra môi trường sống, kiểu giao tiếp, cách phản ứng cảm xúc, những kỳ vọng và cơ hội mà đứa trẻ tiếp xúc hằng ngày. Do đó, ảnh hưởng của di truyền và môi trường thường đan xen, thay vì hoạt động như hai lực hoàn toàn tách biệt. (PubMed)

Một đứa trẻ có xu hướng phản ứng mạnh có thể khiến người chăm sóc căng thẳng hơn. Sự căng thẳng của người chăm sóc lại có thể làm trẻ khó bình tĩnh hơn. Ngược lại, khi người lớn hiểu đặc điểm của trẻ và điều chỉnh cách tương tác, trẻ có thể dần phát triển khả năng tự điều hòa tốt hơn.

Như vậy, đứa trẻ không chỉ là đối tượng thụ động bị môi trường tác động. Đặc điểm của trẻ cũng góp phần tạo ra phản ứng từ những người xung quanh. Sự phát triển là một vòng tương tác liên tục.

 

1.4. Không phải “bẩm sinh hay giáo dục”, mà là “bẩm sinh cùng giáo dục”

Trong một thời gian dài, câu hỏi về con người thường bị chia thành hai phía đối lập.

Một phía cho rằng con người chủ yếu do gene và sinh học quyết định. Phía còn lại cho rằng con người chủ yếu là sản phẩm của gia đình, giáo dục và xã hội.

Ngày nay, câu hỏi “bẩm sinh hay giáo dục, cái nào quan trọng hơn?” ngày càng bộc lộ giới hạn. Một cách tiếp cận đầy đủ hơn là xem sự phát triển như kết quả của nhiều tầng yếu tố tương tác:

Di truyền × phát triển trước sinh × quan hệ chăm sóc × trải nghiệm × văn hóa × lựa chọn cá nhân.

Gene có thể ảnh hưởng đến mức độ nhạy cảm của một cá nhân đối với môi trường. Môi trường lại có thể làm tăng, giảm, bộc lộ hoặc kìm hãm một số khuynh hướng sẵn có. Biểu sinh — epigenetics — là một trong những lĩnh vực nghiên cứu cơ chế mà qua đó điều kiện sinh học và môi trường có thể liên quan đến sự điều hòa hoạt động của gene mà không thay đổi trình tự DNA. Tuy nhiên, kết quả hiện nay vẫn đòi hỏi sự thận trọng; không thể suy diễn rằng mỗi suy nghĩ hay một sự kiện đơn lẻ đều lập tức “viết lại gene” hoặc chắc chắn tạo ra một đặc điểm tâm lý cụ thể. (PMC)

Đây là một nguyên tắc quan trọng của HAIOS: khoa học cho phép chúng ta nói rằng trải nghiệm có sức mạnh định hình con người, nhưng không cho phép biến mọi khó khăn hiện tại thành một câu chuyện đơn giản rằng “tất cả đều do tuổi thơ” hoặc “mọi vấn đề đều bắt đầu từ trong bào thai”.

Sự phát triển con người mang tính xác suất, đa nguyên nhân và có khả năng thay đổi.

1.5. Đứa trẻ chưa có bản sắc hoàn chỉnh, nhưng đã có “vật liệu khởi đầu”

Có thể hình dung con người mới sinh không phải là một tờ giấy trắng, mà giống như một hệ thống đang được xây dựng.

Hệ thống ấy đã có:

• cấu trúc sinh học;
• hệ thần kinh đang phát triển;
• mức độ nhạy cảm riêng;
• những khuynh hướng phản ứng ban đầu;
• lịch sử phát triển trong tử cung;
• khả năng học tập và thích nghi rất lớn.

Nhưng hệ thống ấy chưa có:

• quan niệm hoàn chỉnh về bản thân;
• hệ giá trị có ý thức;
• niềm tin xã hội và đạo đức trưởng thành;
• bản sắc nghề nghiệp;
• mục tiêu và ý nghĩa sống;
• cách giải thích ổn định về thế giới.

Những cấu trúc tâm lý phức tạp này sẽ dần hình thành qua hàng nghìn lần tương tác: được ôm ấp hay thường xuyên bị bỏ mặc; được lắng nghe hay liên tục bị phủ nhận; được khuyến khích khám phá hay chỉ được an toàn khi vâng lời; được phép mắc lỗi hay chỉ được chấp nhận khi đáp ứng kỳ vọng của người lớn.

Môi trường vì thế có sức ảnh hưởng rất lớn. Nhưng môi trường không viết lên một bề mặt vô tri. Nó tương tác với một sinh thể có đặc điểm riêng, mức độ nhạy cảm riêng và cách diễn giải riêng.

Cùng một lời phê bình, hai đứa trẻ có thể phản ứng hoàn toàn khác nhau. Một trẻ nhanh chóng quên đi; trẻ khác ghi nhớ sâu và dần trở nên dè dặt. Vì thế, chúng ta không thể chỉ nhìn vào sự kiện bên ngoài mà bỏ qua đặc điểm của người trải nghiệm, bối cảnh xảy ra sự việc và ý nghĩa mà người ấy gán cho nó.

 

1.6. Quan sát từ hơn mười năm thực hành Coaching của HAIOS

Trong hơn mười năm làm việc với khách hàng, chúng tôi đã nhiều lần ghi nhận một hiện tượng đáng chú ý. Khi được hướng dẫn đi vào trải nghiệm nội tâm bằng các kỹ thuật như Time Line Therapy, một số khách hàng mô tả những hình ảnh, âm thanh hoặc cảm xúc mà họ cho rằng có nguồn gốc từ giai đoạn rất sớm của cuộc đời, đôi khi từ thời kỳ còn ở trong bào thai.

Một khách hàng ở độ tuổi khoảng 50 tìm đến coaching trong tình trạng thường xuyên cáu giận dữ dội, có những thời điểm cơn giận tăng đến mức người này có nguy cơ bạo hành người khác. Trong quá trình làm việc với dòng thời gian, khách hàng mô tả mình được đưa trở về thời điểm được cho là khoảng hai tháng trong thai kỳ. Người này không nhìn thấy cảnh vật rõ ràng, chỉ cảm nhận một vùng sáng đục mờ và nghe thấy cuộc trò chuyện của người mẹ với những người bạn.

Theo lời kể của khách hàng, khi đó người mẹ còn rất trẻ, chưa kết hôn và hoang mang vì đã mang thai. Những người bạn khuyên bà nên bỏ thai để tránh điều tiếng xã hội và những khó khăn cho cuộc đời sau này. Trong trải nghiệm nội tâm ấy, khách hàng cảm nhận một cơn tức giận rất mạnh, như thể đứa trẻ đang phản kháng:

“Tại sao họ lại xui mẹ bỏ tôi? Không được. Họ không được làm như vậy.”

Một số khách hàng khác mô tả những trải nghiệm tương tự ở tháng thứ năm hoặc thứ sáu của thai kỳ. Họ cho biết đã “nghe thấy” cha mẹ bàn luận về việc bỏ thai vì gia đình nghèo, đông con và không đủ khả năng nuôi dưỡng. Trong trải nghiệm được thuật lại, đứa trẻ dường như âm thầm hứa:

“Xin hãy sinh con ra. Con sẽ làm cho cha mẹ giàu có. Con sẽ chăm sóc và khiến cha mẹ được sung sướng.”

Khi lớn lên trong hoàn cảnh thiếu thốn, những người này không thực hiện được lời hứa mà họ cảm nhận đã hình thành từ rất sớm. Một số phải rời quê hương hoặc sang quốc gia khác mưu sinh nhưng vẫn mang trong mình cảm giác mắc nợ, tội lỗi hoặc chưa hoàn thành trách nhiệm đối với cha mẹ.

Một trường hợp khác là một người trưởng thành có đời sống tâm lý hỗn loạn, nhiều hành vi khác thường và liên tục gặp thất bại trong các lĩnh vực của cuộc sống. Người này sinh ra trong một gia đình đặt nặng việc phải có con trai. Vì là con gái, khách hàng bị gia đình bên nội ghẻ lạnh. Người mẹ, dưới áp lực phải làm vừa lòng gia đình chồng, cũng thể hiện sự không chấp nhận và có những hành vi bạo hành nghiêm trọng với con.

Khách hàng mô tả thời thơ ấu từng bị đánh đập, lột bỏ quần áo, khóa chân tay và nhốt trong không gian giống một chiếc cũi. Trong quá trình làm việc với dòng thời gian, người này còn nhìn thấy một hình ảnh mà mình diễn giải là xảy ra trước khi chào đời: bản thân giống một đốm sáng đang di chuyển, nhìn thấy một người phụ nữ vẫy tay rồi đi vào đầu thai và trở thành con của người phụ nữ ấy.

Những trường hợp này gợi mở một câu hỏi quan trọng: liệu những hình ảnh, âm thanh và cảm xúc xuất hiện trong trị liệu có phải là ký ức lịch sử chính xác, là sự tái hiện biểu tượng của tổn thương, là sản phẩm của trí tưởng tượng và cơ chế kiến tạo ký ức, hay là một loại trải nghiệm nội tâm chưa được khoa học hiện nay giải thích đầy đủ?

 

Lập trường nghiên cứu của HAIOS

HAIOS tôn trọng trải nghiệm chủ quan của khách hàng và ghi nhận rằng những trải nghiệm ấy có thể mang ý nghĩa cảm xúc rất sâu sắc đối với họ. Trong một số trường hợp do Founder quan sát, việc khách hàng tiếp cận, diễn giải và xử lý những hình ảnh nội tâm này đi kèm với sự thay đổi tích cực về cảm xúc hoặc hành vi.

Tuy nhiên, HAIOS không coi những lời kể này là bằng chứng khoa học xác nhận rằng một người trưởng thành có thể nhớ chính xác sự kiện diễn ra khi mới hai tháng trong bào thai, trước khi sinh hoặc trong một kiếp sống khác.

Trí nhớ con người không hoạt động như một thiết bị ghi hình trung tính. Nó có khả năng tái cấu trúc và có thể chịu ảnh hưởng của kỳ vọng, ngôn ngữ, gợi ý, tưởng tượng có hướng dẫn và bối cảnh trị liệu. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy các phương pháp như tưởng tượng, thông tin phản hồi sai hoặc gợi ý có thể làm một bộ phận người tham gia hình thành niềm tin hoặc ký ức về những sự kiện không xảy ra; vì vậy, các kỹ thuật hồi quy, thôi miên hoặc dẫn dắt hình ảnh cần được sử dụng thận trọng, không áp đặt cách giải thích và không mặc định mọi hình ảnh xuất hiện đều là dữ kiện lịch sử. (PubMed)

 

Bởi vậy, trong hệ thống tri thức HAIOS, những trường hợp trên được phân loại là:

Quan sát thực địa và hồ sơ trải nghiệm chủ quan trong Coaching — có giá trị tạo giả thuyết, nhưng chưa đủ để chứng minh cơ chế nguyên nhân hoặc tính chính xác lịch sử của ký ức.

Điều có thể khẳng định thận trọng hơn là: trải nghiệm căng thẳng của người mẹ trong thai kỳ, điều kiện phát triển trước sinh và môi trường chăm sóc sau khi trẻ ra đời đều có khả năng liên quan đến quá trình phát triển sinh học và tâm lý. Nhưng khoa học hiện chưa cho phép suy ra trực tiếp rằng một cuộc trò chuyện cụ thể của người mẹ sẽ được thai nhi lưu giữ dưới dạng ký ức tự truyện và trở thành nguyên nhân đơn nhất của một đặc điểm như cáu giận ở tuổi trưởng thành.

Hai tầng dữ liệu cần được phân biệt:

1. Tầng khoa học: các điều kiện trước sinh có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của não, hệ phản ứng stress và khuynh hướng hành vi.
2. Tầng trải nghiệm trị liệu: khách hàng có thể báo cáo những hình ảnh và cảm xúc liên quan đến bào thai hoặc trước khi sinh; các trải nghiệm này có thể có ý nghĩa tâm lý hoặc trị liệu, nhưng không đương nhiên là ký ức lịch sử chính xác.

Sự phân biệt ấy không làm giảm giá trị trải nghiệm của khách hàng. Ngược lại, nó giúp người làm Coaching vừa lắng nghe sâu sắc vừa giữ được trách nhiệm khoa học và đạo đức nghề nghiệp.

 

1.7. Từ trong bào thai đến môi trường gia đình: một chuỗi phát triển liên tục

Những quan sát thực tế của HAIOS góp phần làm rõ một điểm quan trọng: con người không đợi đến khi đủ bảy tuổi mới bắt đầu chịu ảnh hưởng của môi trường. Quá trình phát triển đã bắt đầu từ trước khi sinh và tiếp tục không ngừng sau khi đứa trẻ ra đời.

Cha mẹ trao cho con một phần nền tảng sinh học thông qua di truyền. Trong thai kỳ, sức khỏe thể chất, cảm xúc và điều kiện sống của người mẹ tạo nên một phần môi trường phát triển trước sinh. Sau khi đứa trẻ chào đời, ảnh hưởng tiếp tục được mở rộng thông qua cách chăm sóc, sự hiện diện hay vắng mặt của người lớn, tình yêu thương, sự từ chối, những kỳ vọng giới tính, tình trạng kinh tế, bạo lực gia đình và chất lượng của sự gắn bó.

Một đứa trẻ sinh ra trong môi trường được yêu thương vô điều kiện không chắc chắn sẽ không gặp khó khăn. Nhưng trẻ có nhiều cơ hội hơn để phát triển cảm giác an toàn, lòng tin và khả năng điều hòa cảm xúc.

Ngược lại, một đứa trẻ liên tục bị ghẻ lạnh, bạo hành hoặc chỉ được chấp nhận khi đáp ứng điều kiện của gia đình có thể phải hình thành những chiến lược sinh tồn như cảnh giác quá mức, giận dữ, chiều lòng người khác, tách rời cảm xúc hoặc phủ nhận nhu cầu của chính mình.

Những chiến lược này không nhất thiết là “tính xấu” bẩm sinh. Trong nhiều trường hợp, chúng từng là những cách thích nghi giúp đứa trẻ tồn tại trong một môi trường không an toàn. Vấn đề chỉ xuất hiện khi chiến lược cũ tiếp tục được sử dụng ở tuổi trưởng thành, dù hoàn cảnh đã thay đổi.

 

1.8. Phản biện hai cực đoan

Cực đoan thứ nhất: “Con người hoàn toàn là sản phẩm của môi trường”

Quan điểm này có thể dẫn đến kết luận rằng nếu hai đứa trẻ được giáo dục giống nhau, chúng sẽ phát triển giống nhau. Thực tế không như vậy. Anh chị em trong cùng một gia đình vẫn có thể khác biệt rõ về khí chất, sở thích, mức độ nhạy cảm, cách phản ứng cảm xúc và khả năng thích nghi.

Môi trường rất quan trọng, nhưng không tác động lên tất cả mọi người theo cùng một cách.

Cực đoan thứ hai: “Tính cách đã có sẵn và không thể thay đổi”

Quan điểm này bỏ qua tính mềm dẻo của não bộ, khả năng học tập và sức mạnh của những trải nghiệm mới. Một số khuynh hướng khí chất có thể tương đối ổn định, nhưng cách chúng được biểu hiện và điều chỉnh vẫn chịu ảnh hưởng của quan hệ, giáo dục, môi trường và quá trình tự nhận thức.

Cực đoan thứ ba: “Mọi vấn đề của người trưởng thành đều bắt nguồn từ một sự kiện thời thơ ấu hoặc trong bào thai”

Một số khó khăn ở tuổi trưởng thành có liên quan rõ ràng đến trải nghiệm phát triển ban đầu. Tuy nhiên, hành vi con người thường được tạo ra bởi nhiều yếu tố: nền tảng sinh học, khí chất, quan hệ gia đình, trải nghiệm tích lũy, hoàn cảnh hiện tại, kỹ năng, sức khỏe, môi trường xã hội và các lựa chọn được lặp lại qua thời gian.

Tìm kiếm nguyên nhân gốc rễ có thể hữu ích, nhưng việc gán tất cả vấn đề cho một ký ức duy nhất có thể làm đơn giản hóa quá mức sự phức tạp của con người.

Sự thật nằm giữa những thái cực:

Con người có nền tảng ban đầu, được định hình mạnh mẽ bởi trải nghiệm, nhưng không hoàn toàn bị quá khứ quyết định.

 

1.9. Tổng hợp HAIOS: Mô hình “Nền tảng – Ghi dấu – Thích nghi – Kiến tạo”

Từ bằng chứng khoa học và những quan sát thực địa trong hơn mười năm Coaching, HAIOS đề xuất mô hình diễn giải gồm bốn lớp. Đây là mô hình tổng hợp của HAIOS, chưa phải một quy luật khoa học độc lập đã được xác nhận.

 

Lớp 1: Nền tảng ban đầu

Bao gồm:

• di truyền;
• cấu trúc sinh học;
• quá trình phát triển trước sinh;
• khí chất;
• mức độ nhạy cảm và khuynh hướng phản ứng ban đầu.

Con người không lựa chọn lớp nền tảng này, nhưng cũng không hoàn toàn bị nó quyết định.

 

Lớp 2: Ghi dấu từ trải nghiệm

Bao gồm:

• trạng thái và điều kiện phát triển trước sinh;
• quan hệ với người chăm sóc;
• cách gia đình đón nhận đứa trẻ;
• tình yêu thương hoặc sự từ chối;
• trường học và văn hóa;
• những sự kiện cảm xúc;
• các thông điệp, sự khen thưởng và trừng phạt được lặp lại.

Qua lớp này, con người dần hình thành niềm tin, cách diễn giải thế giới và cảm nhận về giá trị của bản thân.

 

Lớp 3: Chiến lược thích nghi

Trước những gì đã trải qua, đứa trẻ phát triển các cách để sinh tồn và duy trì sự gắn kết:

• giận dữ để tự bảo vệ;
• im lặng để tránh bị trừng phạt;
• hoàn hảo để được công nhận;
• chiều lòng người khác để không bị bỏ rơi;
• kiểm soát để giảm cảm giác bất an;
• tách rời cảm xúc để không phải chịu đau đớn.

Các chiến lược này từng có thể hữu ích trong bối cảnh ban đầu, nhưng có thể trở thành rào cản khi được mang nguyên vẹn vào tuổi trưởng thành.

 

Lớp 4: Kiến tạo có ý thức

Khi khả năng tự nhận thức phát triển, con người có thể:

• quan sát các khuôn mẫu của mình;
• phân biệt quá khứ với hiện tại;
• kiểm chứng lại những niềm tin cũ;
• xử lý những cảm xúc còn tồn đọng;
• học kỹ năng mới;
• xây dựng quan hệ và môi trường mới;
• lựa chọn một bản sắc phù hợp hơn;
• tạo ra cách phản ứng khác trước cùng một hoàn cảnh.

Lớp kiến tạo không xóa bỏ hoàn toàn nền tảng sinh học hay lịch sử đời sống. Nó mở rộng khả năng tự chủ để con người không phải tiếp tục lặp lại vô thức những gì từng được hình thành.

Mô hình có thể được tóm tắt như sau:

Ta sinh ra với một nền tảng.
Ta được ghi dấu bởi trải nghiệm.
Ta tạo ra những chiến lược để thích nghi.
Và ta có thể học cách kiến tạo lại chính mình.

Kết luận

Con người khi sinh ra không phải là một tờ giấy hoàn toàn trắng. Trẻ sơ sinh đã mang theo gene, cơ thể, hệ thần kinh, lịch sử phát triển trước sinh và những khác biệt ban đầu về khí chất. Nhưng con người cũng không phải một cuốn sách đã được viết sẵn. Niềm tin, bản sắc, năng lực, cách yêu thương, cách đối diện với thất bại và cách hiểu về chính mình tiếp tục được hình thành trong suốt cuộc đời.

Những quan sát từ thực tiễn Coaching của HAIOS cho thấy nhiều khách hàng trải nghiệm những hình ảnh và cảm xúc mà họ liên hệ với giai đoạn rất sớm, kể cả thời kỳ trong bào thai. HAIOS tôn trọng ý nghĩa tâm lý của những trải nghiệm ấy, đồng thời không biến chúng thành những kết luận khoa học vượt quá bằng chứng hiện có.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là:

“Tôi sinh ra với điều gì?”

Mà còn là:

“Tôi đã trải qua điều gì?”
“Tôi đã tạo ra chiến lược nào để tồn tại?”
“Chiến lược ấy còn phù hợp với cuộc sống hôm nay không?”
“Và từ bây giờ, tôi muốn tiếp tục giữ lại, điều chỉnh hay kiến tạo điều gì?”

Đó là điểm gặp nhau giữa khoa học phát triển, thực tiễn Coaching và sứ mệnh của HAIOS:

Hiểu quá khứ không phải để kết tội cha mẹ, phủ nhận trách nhiệm hiện tại hay chứng minh rằng số phận đã được quyết định. Hiểu quá khứ là để nhận ra điều gì đã hình thành nên mình, từ đó mở rộng khả năng lựa chọn và kiến tạo lại cuộc đời.

ĐỌC TIẾP CHƯƠNG 1 PHẦN 2

PHẦN VI: BỘ NÃO CÓ THỂ THAY ĐỔI CHÍNH MÌNH KHÔNG? (Phần 2)

 

Vì sao có những trải nghiệm làm thay đổi cả cuộc đời, trong khi hàng nghìn trải nghiệm khác gần như không để lại dấu vết?

 

Hiện tượng (Observation)

Trong cuộc sống, chúng ta thường bắt gặp một nghịch lý rất thú vị.

Có những trải nghiệm diễn ra hàng ngày nhưng gần như không để lại dấu ấn lâu dài. Chúng ta gặp hàng trăm người, đọc hàng nghìn trang sách, tham dự nhiều khóa học, nghe vô số lời khuyên, nhưng chỉ sau một thời gian ngắn, phần lớn những điều ấy dần biến mất khỏi trí nhớ và ít ảnh hưởng đến cách chúng ta sống.

Thế nhưng, cũng có những khoảnh khắc chỉ kéo dài vài phút lại đủ sức thay đổi một con người trong nhiều năm sau đó.

Một lời nói của người cha khi đứa trẻ mới lên sáu có thể trở thành tiếng nói vang vọng trong tâm trí suốt tuổi trưởng thành.

Một lần thất bại đầu tiên có thể khiến một người không bao giờ dám khởi nghiệp lần nữa.

Ngược lại, một cuộc gặp gỡ đúng lúc, một người thầy đúng thời điểm hoặc một trải nghiệm đặc biệt cũng có thể mở ra một hướng đi hoàn toàn mới cho cả cuộc đời.

Điều đáng chú ý là sự khác biệt không nằm ở độ dài của trải nghiệm.

Nó nằm ở cách bộ não xử lý trải nghiệm ấy.

Vì sao hàng nghìn sự kiện chỉ lướt qua như những cơn gió, trong khi một vài sự kiện lại được khắc sâu đến mức trở thành một phần của bản sắc con người?

 

Ghi chép thực địa của tác giả (Author’s Field Notes)

Trong hơn mười năm đào tạo và coaching, tôi nhiều lần chứng kiến những hiện tượng khiến mình phải suy nghĩ.

Có những học viên tham gia rất nhiều khóa học. Họ ghi chép đầy đủ, hiểu khá rõ nội dung và thậm chí còn có thể giảng giải lại cho người khác. Nhưng vài tháng sau, cách họ suy nghĩ, cách họ phản ứng và cách họ ra quyết định hầu như không thay đổi.

Ngược lại, tôi cũng gặp những học viên chỉ trải qua một phiên coaching, một cuộc đối thoại hoặc một trải nghiệm rất ngắn, nhưng sau đó họ bắt đầu nhìn chính mình theo một cách hoàn toàn khác. Họ không chỉ thay đổi cảm xúc trong khoảnh khắc ấy mà còn thay đổi những quyết định quan trọng trong công việc, trong gia đình và trong cách xây dựng cuộc sống.

Ban đầu, tôi cho rằng sự khác biệt nằm ở mức độ quyết tâm của mỗi người. Nhưng càng quan sát lâu, tôi càng nhận ra yếu tố quyết định dường như không chỉ là ý chí.

Điều tạo nên khác biệt có thể là mức độ mà trải nghiệm ấy làm rung chuyển mô hình cũ của bộ não.

Những trải nghiệm chỉ bổ sung thêm thông tin thường nhanh chóng bị bộ não xếp vào những gì nó đã biết.

Trong khi đó, những trải nghiệm khiến con người phải tự hỏi: “Có phải bấy lâu nay mình đã nhìn sai?” lại thường mở đầu cho một quá trình thay đổi sâu sắc hơn nhiều.

Quan sát này chưa đủ để khẳng định một quy luật khoa học. Nhưng nó dẫn đến một giả thuyết đáng nghiên cứu: bộ não chỉ thật sự học khi trải nghiệm mới buộc nó phải xem xét lại mô hình cũ.

 

Bằng chứng khoa học (Scientific Evidence)

Trong khoa học thần kinh hiện đại, việc học không được hiểu đơn giản là tiếp nhận thêm thông tin. Điều quan trọng hơn là liệu thông tin mới có đủ ý nghĩa để làm thay đổi cách các mạng lưới thần kinh đang vận hành hay không.

Theo nhiều mô hình về học tập và predictive processing, bộ não liên tục so sánh những gì nó dự đoán với những gì thực sự xảy ra. Khi thực tế phù hợp với dự đoán, bộ não có rất ít lý do để thay đổi mô hình hiện tại. Ngược lại, khi xuất hiện một sai khác đáng kể giữa dự đoán và trải nghiệm thực tế, não bộ có thể bắt đầu điều chỉnh cách diễn giải của mình.

Các nghiên cứu về trí nhớ cũng cho thấy cảm xúc đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định trải nghiệm nào được lưu giữ lâu dài. Những sự kiện gắn với cảm xúc mạnh, mức độ chú ý cao hoặc mang ý nghĩa đặc biệt đối với cá nhân thường có khả năng được ghi nhớ rõ hơn. Điều này được cho là có liên quan đến sự tương tác giữa các vùng não tham gia xử lý cảm xúc và hình thành trí nhớ.

Tuy nhiên, cảm xúc mạnh không tự động tạo ra thay đổi tích cực. Một biến cố đau thương có thể giúp một người trưởng thành hơn, nhưng cũng có thể củng cố những mô hình tiêu cực nếu trải nghiệm ấy được diễn giải theo hướng bi quan hoặc tuyệt vọng. Chính vì vậy, trong tâm lý học hiện đại, ngày càng có nhiều sự quan tâm không chỉ đến bản thân sự kiện, mà còn đến cách con người kiến tạo ý nghĩa từ sự kiện đó.

Những phát hiện này gợi ý rằng điều tạo nên sức mạnh của một trải nghiệm không chỉ nằm ở việc nó xảy ra, mà ở việc nó có đủ khả năng làm thay đổi cách bộ não hiểu về chính bản thân, về người khác hoặc về thế giới hay không.

 

Ý nghĩa đối với sự nghiệp và cuộc sống (Career Implication)

Nếu cơ chế trên phản ánh đúng một phần cách bộ não học hỏi, thì nhiều hiện tượng trong công việc và cuộc sống trở nên dễ hiểu hơn.

Một nhân viên có thể tham dự hàng chục khóa đào tạo về lãnh đạo nhưng vẫn ngại nhận trách nhiệm, bởi những khóa học ấy chỉ bổ sung kiến thức mà chưa làm thay đổi mô hình “mình không đủ năng lực”.

Một doanh nhân có thể đọc rất nhiều sách về đầu tư nhưng vẫn bỏ lỡ cơ hội, bởi mô hình “thất bại đồng nghĩa với mất tất cả” vẫn tiếp tục chi phối mọi quyết định.

Ngược lại, một cuộc đối thoại đúng lúc với một người cố vấn, một dự án thành công ngoài mong đợi hoặc một trải nghiệm giúp họ nhìn lại chính mình có thể trở thành bước ngoặt làm thay đổi cách họ đánh giá năng lực và cơ hội.

Điều đó cho thấy phát triển con người không chỉ là gia tăng lượng thông tin được tiếp nhận. Quan trọng hơn là tạo ra những trải nghiệm đủ ý nghĩa để bộ não có lý do cập nhật mô hình cũ.

 

HAIOS Research Synthesis

Phần dưới đây là mô hình tổng hợp của HAIOS, được xây dựng từ các nghiên cứu về học tập, trí nhớ, khoa học thần kinh và những quan sát thực tiễn của tác giả. Đây là một khung diễn giải phục vụ nghiên cứu và ứng dụng, không phải một kết luận khoa học phổ quát.

HAIOS đề xuất rằng không phải mọi trải nghiệm đều có giá trị như nhau đối với sự thay đổi của con người.

Một trải nghiệm chỉ thực sự trở thành điểm khởi đầu của sự chuyển hóa khi nó đồng thời hội tụ ba yếu tố:

• Đủ chú ý để bộ não không bỏ qua.
• Đủ ý nghĩa để thách thức cách diễn giải cũ.
• Đủ lặp lại hoặc đủ mạnh để thúc đẩy quá trình cập nhật mô hình.

Theo góc nhìn này, sự phát triển bền vững không bắt đầu từ việc thu thập thật nhiều kiến thức, mà từ việc tạo ra những trải nghiệm giúp bộ não xây dựng một mô hình mới phù hợp hơn với thực tại.

Nếu giả thuyết này phản ánh đúng một phần cách hệ thần kinh vận hành, thì câu hỏi tiếp theo sẽ là:

Điều gì quyết định một trải nghiệm mới sẽ được bộ não chấp nhận để cập nhật mô hình, thay vì bị từ chối và nhanh chóng lãng quên?

Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương

Đọc Bộ não có thể thay đổi chính mình không? (Phần 1)

PHẦN VI: BỘ NÃO CÓ THỂ THAY ĐỔI CHÍNH MÌNH KHÔNG?

 

6.1. Nếu bộ não có thể học, liệu nó cũng có thể học lại?

Trong lịch sử nghiên cứu về não bộ, có lẽ rất ít quan điểm tạo ra ảnh hưởng sâu rộng như niềm tin rằng bộ não của con người gần như cố định sau tuổi trưởng thành.

Trong phần lớn thế kỷ XX, nhiều nhà khoa học cho rằng sau một giai đoạn phát triển nhất định, cấu trúc thần kinh hầu như không còn thay đổi đáng kể. Theo cách nhìn này, não bộ giống như một cỗ máy đã hoàn thiện. Con người có thể tích lũy thêm kiến thức, nhưng khả năng tổ chức lại chính hệ thống thần kinh được xem là rất hạn chế.

Quan điểm ấy không chỉ tồn tại trong giới khoa học mà còn ăn sâu vào nhận thức của xã hội. Rất nhiều người lớn lên với niềm tin rằng tính cách là thứ “trời sinh”, khả năng học hỏi giảm dần theo tuổi tác và những gì đã hình thành từ thời thơ ấu gần như sẽ đi theo con người đến hết cuộc đời. Một người nhiều lần thất bại dễ kết luận rằng mình không có tố chất thành công. Người thường xuyên lo âu có thể tin rằng lo âu là bản chất không thể thay đổi. Người từng lớn lên trong một môi trường thiếu an toàn cũng dễ xem sự cảnh giác như một phần tất yếu của con người mình.

Nếu giả định đó hoàn toàn đúng, triển vọng của giáo dục, tâm lý học hay phát triển con người sẽ trở nên khá hạn chế. Chúng ta có thể truyền đạt thêm thông tin, nhưng khó có thể kỳ vọng thay đổi được cách bộ não tổ chức nhận thức, cảm xúc và hành vi. Mọi mô hình đã hình thành sẽ tiếp tục tồn tại như một cấu trúc gần như bất biến, còn quá trình trưởng thành chỉ đơn thuần là tích lũy thêm kinh nghiệm trên nền tảng cũ.

 

Tuy nhiên, những phát hiện trong vài thập kỷ gần đây đã buộc khoa học thần kinh phải xem xét lại quan điểm ấy. Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy não bộ không phải là một cấu trúc tĩnh. Trái lại, nó duy trì khả năng thích nghi đáng kể thông qua việc thay đổi sức mạnh của các kết nối thần kinh, hình thành những mạng lưới mới hoặc tái tổ chức các mạng lưới đã tồn tại. Khả năng này ngày nay được gọi là neuroplasticity – tính mềm dẻo thần kinh.

Khái niệm neuroplasticity không có nghĩa rằng não bộ có thể biến đổi vô hạn hoặc con người có thể trở thành bất kỳ ai mình mong muốn. Nó chỉ khẳng định một điều khiêm tốn nhưng rất quan trọng: hệ thần kinh vẫn tiếp tục học hỏi và thích nghi trong suốt cuộc đời nhiều hơn những gì khoa học từng nghĩ. Mỗi trải nghiệm mới, mỗi kỹ năng được luyện tập, mỗi hành vi được lặp đi lặp lại đều có khả năng để lại những dấu ấn sinh học nhất định lên cách các tế bào thần kinh kết nối và phối hợp với nhau.

 

Những bằng chứng này được quan sát trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Các nghiên cứu trên người học nhạc cho thấy việc luyện tập lâu dài có thể đi kèm với những thay đổi trong các vùng não liên quan đến vận động tinh và xử lý âm thanh. Người học ngoại ngữ trong thời gian dài cũng có thể xuất hiện những biến đổi chức năng ở các mạng lưới liên quan đến ngôn ngữ và trí nhớ. Trong lĩnh vực phục hồi chức năng thần kinh, nhiều bệnh nhân sau đột quỵ đã lấy lại một phần khả năng vận động nhờ quá trình luyện tập kéo dài, trong đó những vùng não còn nguyên vẹn dần đảm nhiệm một phần chức năng của vùng bị tổn thương. Những hiện tượng này không chứng minh rằng não bộ có thể làm mọi điều, nhưng chúng cho thấy nó có khả năng tái tổ chức đáng kể khi được đặt trong những điều kiện phù hợp.

 

Điều đáng chú ý là khả năng thay đổi ấy không chỉ giới hạn ở các kỹ năng vận động hay nhận thức. Ngày càng có nhiều nghiên cứu trong tâm lý học và khoa học thần kinh cho thấy những trải nghiệm kéo dài cũng có thể ảnh hưởng đến cách con người phản ứng trước cảm xúc, đánh giá tình huống và đưa ra quyết định. Một người thường xuyên luyện tập sự chú ý có thể dần thay đổi cách não bộ xử lý các kích thích gây xao nhãng. Người học cách điều hòa cảm xúc trong thời gian dài cũng có thể xuất hiện những thay đổi trong hoạt động của các mạng lưới liên quan đến kiểm soát cảm xúc. Dù mức độ và cơ chế của những thay đổi này vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu, chúng đều hướng đến một kết luận chung: não bộ không chỉ lưu giữ trải nghiệm; chính trải nghiệm cũng góp phần tái định hình não bộ.

 

Nếu đặt phát hiện này bên cạnh những chương trước, một khả năng mới bắt đầu xuất hiện. Nếu những mô hình nhận thức của chúng ta được hình thành từ quá trình học hỏi kéo dài, thì về nguyên tắc, chúng cũng không phải những cấu trúc bất biến. Một mô hình từng được xây dựng để giúp con người thích nghi với môi trường thời thơ ấu có thể không còn phù hợp khi người đó bước vào môi trường nghề nghiệp trưởng thành. Một cách nhìn từng giúp cá nhân tránh tổn thương trong quá khứ có thể vô tình trở thành rào cản đối với sự phát triển trong hiện tại.

 

Tuy nhiên, từ khả năng thay đổi đến sự thay đổi thực sự vẫn còn một khoảng cách rất lớn. Không phải mọi trải nghiệm mới đều làm bộ não cập nhật mô hình cũ. Trên thực tế, phần lớn những gì chúng ta đọc, nghe hoặc học được hằng ngày nhanh chóng biến mất mà không tạo ra thay đổi lâu dài. Điều này giải thích vì sao nhiều người có thể đọc hàng chục cuốn sách về phát triển bản thân, tham gia nhiều khóa đào tạo và hoàn toàn đồng ý với những kiến thức mới, nhưng chỉ sau một thời gian ngắn lại quay trở về cách suy nghĩ và hành động quen thuộc.

 

Điều đó đặt ra một câu hỏi quan trọng hơn nhiều so với câu hỏi liệu bộ não có thể thay đổi hay không. Câu hỏi thực sự là: điều kiện nào khiến bộ não quyết định cập nhật một mô hình đã được sử dụng trong nhiều năm? Nếu khoa học thần kinh đã chứng minh rằng não bộ có khả năng thay đổi, thì điều chúng ta cần hiểu tiếp theo không còn là khả năng ấy tồn tại hay không, mà là cơ chế nào quyết định khi nào sự thay đổi diễn ra và khi nào bộ não vẫn tiếp tục bảo vệ mô hình cũ.

 

HAIOS Research Synthesis

Phần dưới đây là khung diễn giải của HAIOS, được xây dựng từ các nghiên cứu về neuroplasticity, khoa học học tập và nhận thức, kết hợp với những quan sát thực tiễn của tác giả. Đây là một mô hình tổng hợp phục vụ nghiên cứu và ứng dụng, không phải một kết luận khoa học phổ quát.

HAIOS đề xuất rằng khả năng thay đổi của con người không bắt nguồn từ việc phủ nhận quá khứ, mà từ khả năng cập nhật những mô hình được hình thành trong quá khứ. Mỗi mô hình đều là kết quả của một quá trình học hỏi; vì vậy, nếu não bộ vẫn duy trì khả năng học hỏi, thì về nguyên tắc, nó cũng có khả năng học lại.

Tuy nhiên, học lại không đồng nghĩa với việc tiếp nhận thêm thông tin. Não bộ chỉ thực sự điều chỉnh mô hình khi những trải nghiệm mới tạo ra đủ bằng chứng để mô hình cũ không còn giải thích tốt thực tại hiện tại. Theo góc nhìn này, phát triển con người không phải là quá trình tích lũy ngày càng nhiều kiến thức, mà là quá trình liên tục giúp bộ não xây dựng những mô hình ngày càng phù hợp hơn với thế giới mà con người đang sống.

Nếu giả thuyết này phản ánh đúng một phần cách hệ thần kinh vận hành, thì câu hỏi quan trọng nhất của quá trình phát triển con người sẽ không còn là “Tôi cần học thêm điều gì?” mà là:

“Tôi cần trải nghiệm điều gì để bộ não chấp nhận cập nhật mô hình mà nó đã tin tưởng trong nhiều năm?”

Đó sẽ là câu hỏi dẫn chúng ta đến chương tiếp theo, nơi một vấn đề then chốt sẽ được đặt ra: vì sao có những trải nghiệm làm thay đổi cả cuộc đời, trong khi hàng nghìn trải nghiệm khác gần như không để lại dấu vết lâu dài?

Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương

Đọc thêm: Bộ não có thể thay đổi chính mình không? (Phần 2)