CHƯƠNG 2. PHẦN 1: VÌ SAO BIẾT MÀ VẪN KHÔNG THAY ĐỔI ĐƯỢC?

“Điều ngăn cản con người thay đổi thường không phải là điều họ chưa biết, mà là những gì họ đã tin từ rất lâu.”

Chúng ta biết rất nhiều, nhưng cuộc đời lại thay đổi rất ít

Có lẽ đây là một trong những nghịch lý lớn nhất của con người hiện đại.

Chưa bao giờ trong lịch sử, con người có cơ hội tiếp cận tri thức dễ dàng như ngày nay. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, chúng ta có thể học từ những giáo sư hàng đầu thế giới, đọc hàng nghìn cuốn sách điện tử, xem vô số bài giảng về tâm lý học, quản trị, tài chính, sức khỏe hay phát triển bản thân. Những điều mà vài thập kỷ trước chỉ xuất hiện trong các giảng đường đại học danh tiếng thì giờ đây có thể được tìm thấy chỉ sau vài giây tìm kiếm.

Thế nhưng, một câu hỏi vẫn luôn tồn tại:

Nếu tri thức ngày càng nhiều, tại sao rất nhiều người vẫn sống trong những khó khăn cũ?

Họ biết rằng thức khuya không tốt cho sức khỏe, nhưng đêm nào cũng ngủ sau nửa đêm.

Họ hiểu rằng nóng giận làm tổn thương những người mình yêu thương nhất, nhưng vẫn không kiểm soát được cảm xúc trong những cuộc tranh cãi.

Họ biết tập thể dục mang lại sức khỏe, nhưng kế hoạch luyện tập thường kết thúc chỉ sau vài ngày.

Họ đọc rất nhiều sách về quản lý tài chính, nhưng vẫn chi tiêu theo cảm xúc.

Họ tham dự nhiều khóa học về giao tiếp, nhưng khi đứng trước một cuộc đối thoại quan trọng, sự sợ hãi vẫn khiến họ im lặng.

Điều đáng chú ý là phần lớn những người này không thiếu kiến thức. Thậm chí, nhiều người còn có khả năng giải thích rất rõ điều gì là đúng, điều gì là sai và điều gì nên làm. Nếu được hỏi, họ có thể đưa ra những lời khuyên rất sáng suốt cho người khác. Nhưng khi quay trở về với chính cuộc sống của mình, họ lại lặp đi lặp lại những hành vi mà chính họ cũng không mong muốn.

Đó không phải là hiện tượng hiếm gặp. Trong nhiều lĩnh vực của cuộc sống, khoảng cách giữa biết và làm luôn tồn tại. Tâm lý học gọi đây là khoảng cách giữa kiến thức và hành vi (knowledge–behavior gap). Hiểu một điều không đồng nghĩa với việc con người sẽ tự động hành động theo điều đó. Trong y học, giáo dục, quản trị hay kinh doanh, hiện tượng này đã được quan sát và nghiên cứu trong nhiều thập kỷ.

Nếu chỉ cần biết là đủ để thay đổi, có lẽ sẽ không còn ai hút thuốc sau khi biết tác hại của thuốc lá. Không còn ai trì hoãn công việc sau khi hiểu hậu quả của sự chần chừ. Không còn những cuộc hôn nhân tan vỡ vì những lời nói mà cả hai đều biết lẽ ra không nên nói.

Rõ ràng, kiến thức là điều kiện cần, nhưng chưa bao giờ là điều kiện đủ cho sự chuyển hóa.

Có phải con người thiếu ý chí?

Trong nhiều năm, khi một ai đó không thay đổi được, họ thường tự kết luận:

“Có lẽ mình không đủ quyết tâm.”

Hoặc người khác sẽ nhận xét:

“Bạn chỉ cần cố gắng hơn.”

“Bạn thiếu kỷ luật.”

“Bạn chưa thật sự muốn thay đổi.”

Những lời khuyên ấy đôi khi có giá trị, nhưng chúng cũng có thể tạo ra một ngộ nhận rất lớn: mọi thất bại trong thay đổi đều bắt nguồn từ việc thiếu ý chí.

Thực tế phức tạp hơn nhiều.

Nếu ý chí là yếu tố quyết định duy nhất, thì tại sao có những người rất thành công trong công việc lại không thể bỏ một thói quen có hại? Tại sao một người có thể kiên trì xây dựng doanh nghiệp suốt nhiều năm nhưng lại không thể duy trì việc tập thể dục mỗi sáng? Tại sao có người đủ nghị lực vượt qua những biến cố lớn của cuộc đời nhưng vẫn bị mắc kẹt trong những nỗi sợ đã theo họ từ thời thơ ấu?

Những câu hỏi ấy gợi ý rằng có thể còn tồn tại những cơ chế sâu hơn đang ảnh hưởng đến hành vi của con người.

Trong vài thập kỷ gần đây, các nghiên cứu về khoa học thần kinh, tâm lý học nhận thức và khoa học hành vi đã cho thấy: nhiều quyết định hằng ngày của chúng ta không được tạo ra sau những quá trình suy nghĩ cẩn thận như chúng ta vẫn tưởng. Một phần đáng kể hành vi được dẫn dắt bởi các quá trình diễn ra rất nhanh, tự động và gần như ngoài ý thức.

Điều đó không có nghĩa con người mất quyền lựa chọn. Nhưng nó cho thấy rằng muốn thay đổi hành vi, chỉ tác động vào phần ý thức thường chưa đủ.

Có lẽ câu hỏi chúng ta đang đặt ra chưa đúng

Suốt nhiều năm làm việc với học viên và khách hàng coaching, tôi thường nghe những câu nói rất quen thuộc:

“Tôi hiểu rồi, nhưng tôi vẫn không làm được.”

“Tôi biết mình nên buông bỏ, nhưng tôi không thể.”

“Lý trí nói một đằng, cảm xúc lại kéo tôi sang một hướng khác.”

Ban đầu, tôi cũng từng nghĩ rằng vấn đề nằm ở động lực hoặc quyết tâm. Nhưng càng quan sát nhiều trường hợp, tôi càng nhận ra một điều: những người này không hề lười biếng. Họ cũng không phải những người thiếu thông minh. Ngược lại, nhiều người trong số họ là những doanh nhân thành đạt, nhà quản lý giỏi, bác sĩ, kỹ sư hay giáo viên có năng lực.

Điều họ thiếu không phải là kiến thức.

Điều họ thiếu là một lời giải thích đúng về cách con người thực sự thay đổi.

Khi chưa hiểu cơ chế vận hành của chính mình, họ thường quy mọi thất bại về cho bản thân. Họ nghĩ mình yếu đuối, thiếu quyết tâm hoặc không đủ bản lĩnh. Nhưng nếu nguyên nhân nằm ở cách bộ não học hỏi, hình thành thói quen và phản ứng với những trải nghiệm trong quá khứ, thì cách tiếp cận cũng cần thay đổi.

Đó chính là câu hỏi trung tâm của chương này:

Nếu con người đã biết điều đúng, vì sao họ vẫn tiếp tục lặp lại những hành vi cũ?

Để trả lời câu hỏi ấy, chúng ta sẽ cùng đi qua ba phát hiện quan trọng của khoa học hiện đại về não bộ và hành vi. Những phát hiện này không chỉ giúp giải thích vì sao việc thay đổi thường khó khăn hơn chúng ta tưởng, mà còn mở ra một góc nhìn đầy hy vọng: não bộ không phải là một cấu trúc bất biến. Con người có khả năng học hỏi, thích nghi và thay đổi trong suốt cuộc đời.

Và có lẽ, điều đầu tiên cần thay đổi không phải là cuộc đời của bạn, mà là cách bạn hiểu về chính mình.

CHƯƠNG 2. PHẦN 2: HAI BỘ NÃO ĐANG ĐIỀU KHIỂN CUỘC ĐỜI BẠN – Nguyễn Xuân Hương