BỘ NÃO CÓ THỂ THAY ĐỔI CHÍNH MÌNH KHÔNG? (PHẦN 2)
PHẦN VI: BỘ NÃO CÓ THỂ THAY ĐỔI CHÍNH MÌNH KHÔNG? (Phần 2)
Vì sao có những trải nghiệm làm thay đổi cả cuộc đời, trong khi hàng nghìn trải nghiệm khác gần như không để lại dấu vết?
Hiện tượng (Observation)
Trong cuộc sống, chúng ta thường bắt gặp một nghịch lý rất thú vị.
Có những trải nghiệm diễn ra hàng ngày nhưng gần như không để lại dấu ấn lâu dài. Chúng ta gặp hàng trăm người, đọc hàng nghìn trang sách, tham dự nhiều khóa học, nghe vô số lời khuyên, nhưng chỉ sau một thời gian ngắn, phần lớn những điều ấy dần biến mất khỏi trí nhớ và ít ảnh hưởng đến cách chúng ta sống.
Thế nhưng, cũng có những khoảnh khắc chỉ kéo dài vài phút lại đủ sức thay đổi một con người trong nhiều năm sau đó.
Một lời nói của người cha khi đứa trẻ mới lên sáu có thể trở thành tiếng nói vang vọng trong tâm trí suốt tuổi trưởng thành.
Một lần thất bại đầu tiên có thể khiến một người không bao giờ dám khởi nghiệp lần nữa.
Ngược lại, một cuộc gặp gỡ đúng lúc, một người thầy đúng thời điểm hoặc một trải nghiệm đặc biệt cũng có thể mở ra một hướng đi hoàn toàn mới cho cả cuộc đời.
Điều đáng chú ý là sự khác biệt không nằm ở độ dài của trải nghiệm.
Nó nằm ở cách bộ não xử lý trải nghiệm ấy.
Vì sao hàng nghìn sự kiện chỉ lướt qua như những cơn gió, trong khi một vài sự kiện lại được khắc sâu đến mức trở thành một phần của bản sắc con người?
Ghi chép thực địa của tác giả (Author’s Field Notes)
Trong hơn mười năm đào tạo và coaching, tôi nhiều lần chứng kiến những hiện tượng khiến mình phải suy nghĩ.
Có những học viên tham gia rất nhiều khóa học. Họ ghi chép đầy đủ, hiểu khá rõ nội dung và thậm chí còn có thể giảng giải lại cho người khác. Nhưng vài tháng sau, cách họ suy nghĩ, cách họ phản ứng và cách họ ra quyết định hầu như không thay đổi.
Ngược lại, tôi cũng gặp những học viên chỉ trải qua một phiên coaching, một cuộc đối thoại hoặc một trải nghiệm rất ngắn, nhưng sau đó họ bắt đầu nhìn chính mình theo một cách hoàn toàn khác. Họ không chỉ thay đổi cảm xúc trong khoảnh khắc ấy mà còn thay đổi những quyết định quan trọng trong công việc, trong gia đình và trong cách xây dựng cuộc sống.
Ban đầu, tôi cho rằng sự khác biệt nằm ở mức độ quyết tâm của mỗi người. Nhưng càng quan sát lâu, tôi càng nhận ra yếu tố quyết định dường như không chỉ là ý chí.
Điều tạo nên khác biệt có thể là mức độ mà trải nghiệm ấy làm rung chuyển mô hình cũ của bộ não.
Những trải nghiệm chỉ bổ sung thêm thông tin thường nhanh chóng bị bộ não xếp vào những gì nó đã biết.
Trong khi đó, những trải nghiệm khiến con người phải tự hỏi: “Có phải bấy lâu nay mình đã nhìn sai?” lại thường mở đầu cho một quá trình thay đổi sâu sắc hơn nhiều.
Quan sát này chưa đủ để khẳng định một quy luật khoa học. Nhưng nó dẫn đến một giả thuyết đáng nghiên cứu: bộ não chỉ thật sự học khi trải nghiệm mới buộc nó phải xem xét lại mô hình cũ.
Bằng chứng khoa học (Scientific Evidence)
Trong khoa học thần kinh hiện đại, việc học không được hiểu đơn giản là tiếp nhận thêm thông tin. Điều quan trọng hơn là liệu thông tin mới có đủ ý nghĩa để làm thay đổi cách các mạng lưới thần kinh đang vận hành hay không.
Theo nhiều mô hình về học tập và predictive processing, bộ não liên tục so sánh những gì nó dự đoán với những gì thực sự xảy ra. Khi thực tế phù hợp với dự đoán, bộ não có rất ít lý do để thay đổi mô hình hiện tại. Ngược lại, khi xuất hiện một sai khác đáng kể giữa dự đoán và trải nghiệm thực tế, não bộ có thể bắt đầu điều chỉnh cách diễn giải của mình.
Các nghiên cứu về trí nhớ cũng cho thấy cảm xúc đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định trải nghiệm nào được lưu giữ lâu dài. Những sự kiện gắn với cảm xúc mạnh, mức độ chú ý cao hoặc mang ý nghĩa đặc biệt đối với cá nhân thường có khả năng được ghi nhớ rõ hơn. Điều này được cho là có liên quan đến sự tương tác giữa các vùng não tham gia xử lý cảm xúc và hình thành trí nhớ.
Tuy nhiên, cảm xúc mạnh không tự động tạo ra thay đổi tích cực. Một biến cố đau thương có thể giúp một người trưởng thành hơn, nhưng cũng có thể củng cố những mô hình tiêu cực nếu trải nghiệm ấy được diễn giải theo hướng bi quan hoặc tuyệt vọng. Chính vì vậy, trong tâm lý học hiện đại, ngày càng có nhiều sự quan tâm không chỉ đến bản thân sự kiện, mà còn đến cách con người kiến tạo ý nghĩa từ sự kiện đó.
Những phát hiện này gợi ý rằng điều tạo nên sức mạnh của một trải nghiệm không chỉ nằm ở việc nó xảy ra, mà ở việc nó có đủ khả năng làm thay đổi cách bộ não hiểu về chính bản thân, về người khác hoặc về thế giới hay không.
Ý nghĩa đối với sự nghiệp và cuộc sống (Career Implication)
Nếu cơ chế trên phản ánh đúng một phần cách bộ não học hỏi, thì nhiều hiện tượng trong công việc và cuộc sống trở nên dễ hiểu hơn.
Một nhân viên có thể tham dự hàng chục khóa đào tạo về lãnh đạo nhưng vẫn ngại nhận trách nhiệm, bởi những khóa học ấy chỉ bổ sung kiến thức mà chưa làm thay đổi mô hình “mình không đủ năng lực”.
Một doanh nhân có thể đọc rất nhiều sách về đầu tư nhưng vẫn bỏ lỡ cơ hội, bởi mô hình “thất bại đồng nghĩa với mất tất cả” vẫn tiếp tục chi phối mọi quyết định.
Ngược lại, một cuộc đối thoại đúng lúc với một người cố vấn, một dự án thành công ngoài mong đợi hoặc một trải nghiệm giúp họ nhìn lại chính mình có thể trở thành bước ngoặt làm thay đổi cách họ đánh giá năng lực và cơ hội.
Điều đó cho thấy phát triển con người không chỉ là gia tăng lượng thông tin được tiếp nhận. Quan trọng hơn là tạo ra những trải nghiệm đủ ý nghĩa để bộ não có lý do cập nhật mô hình cũ.
HAIOS Research Synthesis
Phần dưới đây là mô hình tổng hợp của HAIOS, được xây dựng từ các nghiên cứu về học tập, trí nhớ, khoa học thần kinh và những quan sát thực tiễn của tác giả. Đây là một khung diễn giải phục vụ nghiên cứu và ứng dụng, không phải một kết luận khoa học phổ quát.
HAIOS đề xuất rằng không phải mọi trải nghiệm đều có giá trị như nhau đối với sự thay đổi của con người.
Một trải nghiệm chỉ thực sự trở thành điểm khởi đầu của sự chuyển hóa khi nó đồng thời hội tụ ba yếu tố:
- Đủ chú ý để bộ não không bỏ qua.
- Đủ ý nghĩa để thách thức cách diễn giải cũ.
- Đủ lặp lại hoặc đủ mạnh để thúc đẩy quá trình cập nhật mô hình.
Theo góc nhìn này, sự phát triển bền vững không bắt đầu từ việc thu thập thật nhiều kiến thức, mà từ việc tạo ra những trải nghiệm giúp bộ não xây dựng một mô hình mới phù hợp hơn với thực tại.
Nếu giả thuyết này phản ánh đúng một phần cách hệ thần kinh vận hành, thì câu hỏi tiếp theo sẽ là:
Điều gì quyết định một trải nghiệm mới sẽ được bộ não chấp nhận để cập nhật mô hình, thay vì bị từ chối và nhanh chóng lãng quên?
Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương