BỘ NÃO KHÔNG NHÌN THẤY THẾ GIỚI. BỘ NÃO NHÌN THẤY MÔ HÌNH MÀ NÓ ĐÃ XÂY DỰNG VỀ THẾ GIỚI

PHẦN IV. BỘ NÃO KHÔNG NHÌN THẤY THẾ GIỚI. BỘ NÃO NHÌN THẤY MÔ HÌNH MÀ NÓ ĐÃ XÂY DỰNG VỀ THẾ GIỚI

4.1. Vì sao hai người cùng đứng trước một cơ hội nhưng nhìn thấy hai tương lai hoàn toàn khác nhau?

Trong đời sống nghề nghiệp, có một hiện tượng tưởng như rất quen thuộc nhưng càng quan sát kỹ lại càng khó lý giải bằng những cách giải thích thông thường. Hai người có thể đứng trước cùng một cơ hội, tiếp cận gần như cùng một lượng thông tin và sở hữu năng lực không quá chênh lệch, nhưng lại hình dung về tương lai theo hai hướng hoàn toàn khác nhau. Một người nhận được lời mời đảm nhiệm vị trí mới và nhìn thấy khả năng trưởng thành, mở rộng ảnh hưởng hoặc thử thách giới hạn của bản thân. Người còn lại cũng nhận được lời mời ấy nhưng lập tức nghĩ đến nguy cơ thất bại, sự phán xét của người khác và khả năng đánh mất những gì đang có. Cơ hội không thay đổi, nhưng ý nghĩa của cơ hội trong tâm trí mỗi người lại rất khác.

Điều tương tự xảy ra khi con người nhận được một lời góp ý. Có người xem đó là thông tin cần thiết để điều chỉnh và hoàn thiện năng lực; người khác lại trải nghiệm chính lời góp ý ấy như một sự phủ nhận giá trị cá nhân. Trong bối cảnh kinh doanh, hai doanh nhân có thể cùng đối diện một cuộc suy giảm của thị trường. Một người nhìn thấy nhu cầu mới đang hình thành, một cấu trúc cạnh tranh đang thay đổi hoặc một phân khúc chưa được phục vụ. Người kia chỉ nhìn thấy nguy cơ mất khách hàng, thiếu dòng tiền và thất bại. Họ không sống trong hai thế giới tách biệt. Họ cùng đối diện một thực tại, nhưng không diễn giải thực tại ấy bằng cùng một mô hình.

Sự khác biệt này thường bị giải thích quá nhanh bằng những khái niệm như thái độ tích cực, sự tự tin, ý chí hoặc động lực. Những khái niệm đó có thể mô tả một phần biểu hiện bên ngoài, nhưng chưa trả lời được câu hỏi nền tảng hơn: vì sao một người lại cảm thấy tự tin trong khi người khác không thể, dù cả hai đều hiểu về mặt lý trí rằng cơ hội đang hiện hữu? Vì sao một người có thể tiếp nhận một lời góp ý như dữ liệu, trong khi người khác phản ứng như thể mình đang bị đe dọa? Và vì sao có người nhìn thấy khả năng hành động trong một hoàn cảnh mà người khác chỉ nhìn thấy lý do để rút lui?

Đây không chỉ là câu hỏi của tâm lý học ứng dụng. Nó liên quan trực tiếp đến khoa học thần kinh, khoa học nhận thức, nghiên cứu về trí nhớ, cảm xúc và quá trình ra quyết định. Muốn hiểu vì sao con người phản ứng khác nhau trước cùng một sự kiện, chúng ta cần đi sâu hơn vào cách bộ não lựa chọn thông tin, gán ý nghĩa cho trải nghiệm và sử dụng quá khứ để dự đoán tương lai.

Hiện tượng

Trong công việc và cuộc sống, nhiều người có thể diễn đạt rất rõ điều họ cần làm nhưng vẫn không thể hành động theo điều mình biết. Họ nói rằng mình hiểu phải thay đổi, hiểu cơ hội đang ở trước mắt hoặc hiểu rằng nỗi sợ hiện tại có thể không hoàn toàn hợp lý. Tuy nhiên, khi thời điểm quyết định xuất hiện, họ vẫn trì hoãn, né tránh hoặc lặp lại lựa chọn cũ. Có người đã chuẩn bị đầy đủ để bắt đầu một dự án nhưng liên tục tìm thêm lý do để chờ đợi. Có người biết mình cần rời khỏi một môi trường không còn phù hợp nhưng vẫn ở lại nhiều năm. Có người đã tích lũy đủ kiến thức để ứng tuyển vào một vị trí cao hơn nhưng luôn cho rằng mình cần học thêm một chút nữa trước khi sẵn sàng.

Nếu chỉ quan sát hành vi bên ngoài, rất dễ kết luận rằng những người này thiếu quyết tâm hoặc không đủ kỷ luật. Tuy nhiên, cách giải thích đó thường bỏ qua một tầng vận hành sâu hơn. Hành vi không chỉ được quyết định bởi điều con người biết, mà còn bởi điều bộ não dự đoán sẽ xảy ra nếu họ hành động. Một cơ hội có thể được lý trí đánh giá là đáng thử, nhưng đồng thời lại được hệ thống cảm xúc ghi nhận như một mối đe dọa. Một quyết định có thể hợp lý trên giấy tờ, nhưng nếu nó chạm vào một mô hình cũ về thất bại, bị từ chối hoặc mất kiểm soát, phản ứng thực tế của con người có thể hoàn toàn khác với điều họ nghĩ mình nên làm.

Bởi vậy, những phát biểu như “tôi biết mình nên thay đổi nhưng vẫn không làm được” không nhất thiết phản ánh sự thiếu hiểu biết. Chúng có thể cho thấy sự tồn tại của một khoảng cách giữa kiến thức có ý thức và mô hình dự đoán đang chi phối cảm xúc, sự chú ý và hành vi. Khoảng cách ấy là một trong những nguyên nhân khiến con người nhiều lần hối tiếc về quyết định của mình nhưng vẫn tiếp tục lặp lại những lựa chọn tương tự.

Ghi chép thực địa của tác giả

Trong hơn mười năm đào tạo và coaching phát triển con người, tôi đã trực tiếp làm việc với hàng nghìn học viên và khách hàng thuộc nhiều nhóm nghề nghiệp, độ tuổi và điều kiện sống khác nhau. Có người là doanh nhân, nhà quản lý hoặc chuyên gia có thành tích rõ ràng trong công việc. Có người làm trong lĩnh vực giáo dục, y tế, kỹ thuật hoặc kinh doanh. Một số người đã đạt được mức độ thành công mà người ngoài nhìn vào có thể ngưỡng mộ, nhưng bên trong vẫn thường xuyên sống trong lo lắng, nghi ngờ và cảm giác mình chưa đủ tốt. Cũng có những người rất thông minh, có khả năng phân tích tốt và đã chuẩn bị tương đối đầy đủ, nhưng không thể bước ra khỏi vùng an toàn để thực hiện điều họ mong muốn.

Trong những năm đầu làm nghề, tôi thường đặt câu hỏi liệu điều gì đang giữ họ lại: thiếu năng lực, thiếu kiến thức hay thiếu cơ hội? Càng làm việc lâu, tôi càng nhận ra rằng trong nhiều trường hợp, câu trả lời không nằm ở bất kỳ sự thiếu hụt nào trong ba yếu tố đó. Có những người hoàn toàn đủ năng lực để đảm nhiệm vai trò lãnh đạo nhưng từ chối cơ hội vì tin rằng mình chưa đủ giỏi. Có người sở hữu kiến thức, kinh nghiệm và cả nguồn lực để khởi nghiệp, nhưng trì hoãn trong nhiều năm bởi trong mô hình bên trong của họ, thất bại không chỉ là một kết quả kinh doanh bất lợi; nó đồng nghĩa với việc bản thân không có giá trị hoặc sẽ bị người khác đánh giá.

Tôi cũng gặp những trường hợp chỉ một lời góp ý tương đối bình thường cũng có thể kích hoạt trạng thái tự trách kéo dài. Nội dung của lời góp ý không đủ để giải thích cường độ của phản ứng. Phản ứng ấy dường như được tạo nên không chỉ bởi điều đang xảy ra trong hiện tại, mà còn bởi cách hiện tại được liên kết với những trải nghiệm và kết luận đã hình thành từ trước. Người nghe không chỉ nghe một nhận xét về hành vi; họ có thể đồng thời nghe thấy một thông điệp sâu hơn mà người nói chưa từng phát ra, chẳng hạn như “mình không đủ tốt” hoặc “mình lại làm mọi người thất vọng”.

Điều đáng chú ý là khi những cách diễn giải cũ, những ký ức giàu cảm xúc hoặc các niềm tin hạn chế được nhận diện và xem xét lại trong quá trình coaching, sự thay đổi thường không dừng ở mức độ cảm xúc. Một số người bắt đầu nhìn cùng một tình huống bằng một cách khác. Điều trước đây được cảm nhận như mối đe dọa có thể trở thành một thử thách có thể quản lý; điều từng bị né tránh có thể được nhìn lại như một cơ hội học hỏi. Khi cách diễn giải thay đổi, quyết định và hành vi của họ cũng có khả năng thay đổi theo.

Những quan sát này không thể thay thế bằng chứng khoa học, cũng không cho phép khẳng định một quan hệ nhân quả phổ quát. Chúng là những ghi chép thực địa được tích lũy qua quá trình làm việc với con người. Tuy nhiên, chúng đặt ra một giả thuyết đáng nghiên cứu: con người có thể không phản ứng trực tiếp với thực tại, mà phản ứng với cách bộ não đã học để diễn giải thực tại ấy.

Bằng chứng khoa học

Trong cách hiểu thông thường, nhận thức thường được hình dung như một quá trình tương đối thụ động: thế giới xuất hiện trước giác quan, bộ não tiếp nhận thông tin, sau đó con người mới hình thành đánh giá và phản ứng. Tuy nhiên, nhiều hướng nghiên cứu trong khoa học nhận thức hiện đại cho rằng bộ não không đơn thuần chờ đợi dữ liệu từ môi trường. Nó liên tục sử dụng kinh nghiệm đã tích lũy để tạo ra những dự đoán về điều đang xảy ra và điều có khả năng xảy ra tiếp theo.

Theo hướng tiếp cận thường được gọi là predictive processing, nhận thức có thể được hiểu như một quá trình tương tác giữa tín hiệu cảm giác từ bên ngoài và những dự đoán được tạo ra từ bên trong. Bộ não sử dụng các mô hình đã hình thành trước đó để dự đoán nguyên nhân của những tín hiệu đang tiếp nhận. Khi dữ liệu mới phù hợp với dự đoán, mô hình hiện có được duy trì; khi xuất hiện sự sai khác đủ lớn, bộ não có thể điều chỉnh mô hình hoặc thay đổi cách giải thích tín hiệu. Cách tiếp cận này có ảnh hưởng lớn trong khoa học thần kinh nhận thức, dù nhiều chi tiết của nó vẫn đang được tranh luận và tiếp tục kiểm chứng.

Nếu nhìn nhận nhận thức theo hướng đó, trải nghiệm của con người không thể được xem là bản sao đơn giản của thế giới bên ngoài. Những gì chúng ta thấy, nghe và cảm nhận luôn chịu ảnh hưởng nhất định của những gì bộ não đang chờ đợi, chú ý hoặc cho rằng có ý nghĩa. Một người bước vào cuộc họp với kỳ vọng rằng mình sẽ bị chỉ trích có thể đặc biệt nhạy cảm với giọng nói, nét mặt hoặc những câu hỏi mang tính phản biện. Người khác bước vào cùng cuộc họp với kỳ vọng rằng đây là cơ hội để hoàn thiện đề xuất có thể ghi nhận chính những tín hiệu ấy như một phần bình thường của thảo luận chuyên môn.

Điều này không có nghĩa con người có thể tự tạo ra bất kỳ thực tại nào mình muốn, hay thế giới khách quan không còn ý nghĩa. Dữ liệu từ môi trường vẫn đặt ra những giới hạn rõ ràng và có khả năng buộc bộ não phải cập nhật mô hình. Tuy nhiên, giữa tín hiệu khách quan và trải nghiệm chủ quan luôn tồn tại quá trình lựa chọn, so sánh và diễn giải. Chính quá trình đó giúp giải thích vì sao những người khác nhau có thể chú ý đến các khía cạnh khác nhau của cùng một hoàn cảnh, đánh giá mức độ rủi ro khác nhau và đi đến những quyết định khác nhau.

Các nghiên cứu trong tâm lý học nhận thức và kinh tế học hành vi cũng cho thấy con người không xử lý thông tin theo cách hoàn toàn trung tính. Thiên kiến xác nhận có thể khiến cá nhân ưu tiên những dữ liệu phù hợp với điều mình đã tin và xem nhẹ những bằng chứng trái ngược. Ác cảm mất mát có thể khiến nguy cơ mất đi một thứ đang có được cảm nhận mạnh hơn khả năng đạt được một lợi ích tương đương. Hiệu ứng hiện trạng có thể khiến con người duy trì lựa chọn quen thuộc, ngay cả khi một phương án khác có triển vọng tốt hơn. Những cơ chế này không phải lúc nào cũng dẫn đến sai lầm; trong nhiều hoàn cảnh, chúng giúp giảm tải cho quá trình ra quyết định. Tuy nhiên, khi môi trường thay đổi nhanh hơn khả năng cập nhật của mô hình bên trong, chúng có thể khiến con người tiếp tục diễn giải hiện tại bằng những quy tắc được hình thành trong quá khứ.

Cảm xúc cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình này. Cảm xúc không chỉ xuất hiện sau khi con người đã đánh giá xong một sự kiện; nó tham gia trực tiếp vào cách sự kiện được ghi nhận và định giá. Một tình huống gắn với nỗi sợ, xấu hổ hoặc mất mát trong quá khứ có thể được bộ não ưu tiên xử lý như một nguy cơ, ngay cả khi hoàn cảnh hiện tại không hoàn toàn giống trải nghiệm trước đó. Vì vậy, một người có thể hiểu bằng lý trí rằng cơ hội mới là hợp lý nhưng vẫn cảm thấy bất an ở mức đủ lớn để rút lui.

Từ góc nhìn này, sự khác biệt giữa hai người đứng trước cùng một cơ hội không chỉ nằm ở thái độ hay mức độ lạc quan. Nó có thể được hình thành từ sự tương tác giữa ký ức, cảm xúc, mô hình dự đoán, thiên kiến nhận thức và những điều kiện cụ thể của hiện tại. Cùng một dữ liệu có thể được đưa vào hai hệ thống diễn giải khác nhau và tạo ra hai viễn cảnh tương lai khác nhau.

Ý nghĩa đối với sự nghiệp và cuộc sống

Cơ chế này giúp giải thích vì sao một người có năng lực vẫn có thể không dám ứng tuyển vào vị trí quản lý. Vấn đề có thể không nằm ở trình độ chuyên môn, mà ở mô hình bên trong đang dự đoán rằng việc bước lên vai trò mới sẽ dẫn đến thất bại, bị phán xét hoặc bộc lộ sự kém cỏi. Khi mô hình ấy đủ mạnh, cơ hội được nhìn thấy không còn đơn thuần là khả năng phát triển; nó đồng thời trở thành nguy cơ đối với cảm giác an toàn và giá trị bản thân.

Trong tổ chức, hiện tượng tương tự có thể xảy ra ở cấp độ tập thể. Một doanh nghiệp có thể tiếp cận đầy đủ dữ liệu về sự thay đổi của thị trường nhưng vẫn không hành động kịp thời, bởi những người ra quyết định diễn giải dữ liệu mới bằng mô hình từng giúp tổ chức thành công trong quá khứ. Những gì không phù hợp với mô hình cũ dễ bị xem là hiện tượng nhất thời hoặc ngoại lệ. Vấn đề khi đó không phải doanh nghiệp không có thông tin, mà là hệ thống diễn giải hiện tại không cho phép thông tin ấy tạo ra một quyết định đủ khác biệt.

Điều này cũng góp phần lý giải vì sao nhiều người tích lũy rất nhiều kiến thức nhưng kết quả không thay đổi tương ứng. Họ có thể đọc nhiều sách, tham dự nhiều chương trình đào tạo và hiểu rõ những nguyên tắc cần thực hiện. Tuy nhiên, kiến thức mới chưa chắc đã đủ sức thay thế mô hình đã tồn tại lâu năm. Một người có thể biết rằng sai lầm là một phần của học tập nhưng vẫn phản ứng với sai lầm bằng xấu hổ. Họ có thể hiểu rằng cần chủ động nắm bắt cơ hội nhưng vẫn trải nghiệm sự chủ động như một hành vi nguy hiểm. Trong trường hợp đó, khoảng cách giữa biết và làm không nhất thiết là bằng chứng của sự lười biếng; nó có thể phản ánh xung đột giữa nhận thức có ý thức và một hệ thống dự đoán sâu hơn.

Dẫu vậy, không nên đẩy lập luận này đến mức cho rằng mọi kết quả nghề nghiệp đều do mô hình bên trong quyết định. Năng lực chuyên môn, nguồn lực, mạng lưới xã hội, điều kiện kinh tế, cấu trúc tổ chức và các cơ hội thực tế vẫn đóng vai trò rất lớn. Một cách nhìn tích cực không thể thay thế dữ liệu, kỹ năng hay nguồn lực. Tuy nhiên, các yếu tố khách quan chỉ có thể chuyển hóa thành hành động khi chúng được nhận ra và diễn giải theo cách khiến cá nhân thấy rằng mình có thể can thiệp. Giữa cơ hội và kết quả luôn tồn tại một tầng trung gian: con người hiểu cơ hội ấy là gì, dự đoán điều gì sẽ xảy ra và lựa chọn phản ứng nào.

HAIOS Research Synthesis

Phần dưới đây là sự tổng hợp của HAIOS dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có và những quan sát thực tiễn của tác giả. Đây là một khung diễn giải phục vụ nghiên cứu và ứng dụng, không phải kết luận khoa học phổ quát.

HAIOS đề xuất rằng con người không phản ứng trực tiếp với hiện thực theo nghĩa tuyệt đối. Giữa thực tại khách quan và hành vi luôn tồn tại một hệ thống trung gian gồm ký ức, cảm xúc, niềm tin, hệ giá trị, kỳ vọng và những mô hình dự đoán được hình thành trong quá trình sống. Hệ thống ấy định hướng điều con người chú ý, cách họ gán ý nghĩa cho sự kiện và tương lai mà họ cho rằng có khả năng xảy ra.

Theo khung này, quá khứ không chỉ tồn tại dưới dạng những ký ức tách rời. Các trải nghiệm có thể được bộ não tổ chức thành những kết luận tương đối khái quát về bản thân, người khác và thế giới. Khi một tình huống mới xuất hiện, các kết luận ấy được sử dụng như nền tảng để dự đoán. Một cơ hội mới có thể được nhìn như khả năng phát triển nếu nó phù hợp với mô hình “tôi có thể học và thích nghi”; nhưng cũng có thể được trải nghiệm như một nguy cơ nếu mô hình hiện hành là “sai lầm sẽ chứng minh rằng tôi không đủ năng lực”.

Điều này không phủ nhận sự tồn tại của thực tại khách quan, cũng không có nghĩa mọi thành công hay thất bại đều bắt nguồn từ thế giới nội tâm. Kết quả của con người luôn chịu ảnh hưởng đồng thời của hoàn cảnh, năng lực, nguồn lực, cơ hội và những yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát. Tuy nhiên, thực tại khách quan không tự động tạo ra hành động. Nó phải đi qua một quá trình nhận thức và diễn giải trước khi trở thành quyết định.

Từ đó, HAIOS đề xuất một mệnh đề nghiên cứu trung tâm:

Con người không chỉ phản ứng với điều đang xảy ra. Họ phản ứng với điều bộ não cho rằng đang xảy ra, dựa trên mô hình đã được xây dựng từ những trải nghiệm trước đó.

Nếu mô hình ấy thay đổi, cảm xúc và cách đánh giá tình huống có thể thay đổi. Khi cách đánh giá thay đổi, con người có thể đưa ra những quyết định khác. Và khi những quyết định mới được lặp lại trong thời gian đủ dài, quỹ đạo sự nghiệp và cuộc sống cũng có thể chuyển dịch. Tuy nhiên, sự thay đổi này không diễn ra chỉ bằng việc khuyên một người “hãy nghĩ tích cực”. Nó đòi hỏi phải nhận diện mô hình đang vận hành, hiểu nguồn gốc và chức năng của nó, kiểm tra mức độ phù hợp với hiện tại, đồng thời tạo ra những trải nghiệm mới đủ sức giúp bộ não cập nhật cách dự đoán.

Vì vậy, câu hỏi cần đặt ra không chỉ là vì sao một người bỏ lỡ cơ hội, mà còn là: mô hình nào đã khiến cơ hội ấy xuất hiện trong tâm trí họ như một mối đe dọa? Khi câu hỏi này được trả lời, chúng ta mới có thể đi tiếp đến một vấn đề nền tảng hơn: bộ não đã xây dựng những mô hình ấy bằng cách nào?

Còn tiếp: 4.2. Bộ não xây dựng mô hình về thế giới bằng cách nào?

Master NLP Trainer Nguyễn Xuân Hương